Poziom globalny i lokalny: bezpieczna energia w przystępnej cenie

Zmień język:
Article Opublikowane 2017-09-25 Ostatnio modyfikowane 2017-09-28
11 min read
Energia to towar będący przedmiotem obrotu na rynkach globalnych. Brak dostępu do przystępnych cenowo źródeł energii, zaburzenia przepływów energii, wysoki stopień uzależnienia od importu i gwałtowne wahania cen – wszystkie te czynniki są postrzegane jako potencjalne słabe punkty działająca na gospodarkę, a co za tym idzie – na ekonomiczny i społeczny dobrobyt społeczności, na które wywierają one wpływ. Czy zwiększenie potencjału w zakresie energii ze źródeł odnawialnych w Europie i na świecie doprowadzi do zmiany zasad rządzących globalną polityką energetyczną? Jaką rolę w tym procesie odgrywa unia energetyczna UE?

©Yusuf Onur Cepheli, My City /EEA

Niezawodne dostawy energii w przystępnej cenie mają kluczowe znaczenie dla jakości naszego życia. Wiele spośród towarów i usług, z których korzystamy na co dzień, wymaga dostępu do energii – energia jest niezbędna, by przygotować posiłek w domu, utrzymać przyjemną temperaturę otoczenia w pomieszczeniach mieszkalnych, wziąć gorący prysznic, obejrzeć program telewizyjny lub posłuchać audycji radiowej, dostarczyć przesyłkę kupioną online, odbyć podróż samolotem lub autobusem, wykonać rozmowę telefoniczną, przeprowadzić zabieg medyczny itp. Zakłócenie dostaw energii może doprowadzić do całkowitego wstrzymania wielu aktywności.

Obecnie Unia Europejska (UE) importuje nieco ponad połowę swojego wewnętrznego zużycia energii, przy czym mniejszy ułamek energii wytwarzanej w UE jest eksportowany. Pomimo malejącego udziału paliw kopalnych w koszyku energetycznym i spadku stopnia ich wykorzystania nadal stanowią one zdecydowanie najważniejsze źródło energii – w 2015 r. za ich pomocą zaspokojono około trzy czwarte zużycia energii w UE. Ponadto zależność UE od importu paliw kopalnych wzrosło. W 2005 r. na każdą tonę paliw kopalnych wydobytą w UE przypadały 2 tony paliw kopalnych pochodzących z importu; natomiast w 2015 r. na każdą tonę paliw kopalnych wydobytą w UE przypadały 3 tony paliw przywozu spoza jej obszaru.

Rosja i Norwegia to dwaj najwięksi eksporterzy ropy naftowej i gazu ziemnego do UE. W 2015 r. wielkość importu ropy naftowej i gazu ziemnego z Rosji wynosiła odpowiednio 29% i 37%, natomiast w przypadku Norwegii wartości te kształtowały się na poziomie 12% w przypadku ropy naftowej i 32% w przypadku gazu ziemnego. W latach 2004–2015 Rosja stała się również kluczowym eksporterem paliw stałych, takich jak węgiel kamienny i węgiel brunatny – w 2015 r. 29% importu tych paliw pochodziło z Rosji, natomiast na dalszych miejscach uplasowały się Kolumbia i Stany Zjednoczone.

Stopień zależności od importu energii różni się istotnie w poszczególnych państwach członkowskich UE. Dania i Estonia pokrywają swoje zapotrzebowanie na energię niemal w całości z produkcji krajowej, natomiast Malta, Luksemburg i Cypr importują niemal całość zużywanej przez siebie energii. Uzależnienie od importu – niezależnie od tego, czy dotyczy ono określonego państwa członkowskiego, czy UE rozumianej jako całość – może wiązać się z ryzykiem gospodarczym i geopolitycznym. Jeżeli doszłoby do wstrzymania międzynarodowych przepływów energii, skutki takiego stanu rzeczy mogą zdecydowanie wykroczyć poza terytorium państw eksportujących i importujących energię.

Co stanie się w przypadku wstrzymania przepływu energii

Podobnie jak wiele innych zasobów, ropa naftowa i gaz ziemny to towary handlowe sprzedawane na rynkach międzynarodowych. Do wahań cen tych towarów dochodzi codziennie w odpowiedzi na sygnały rynkowe, deklaracje polityczne, a nawet czyste spekulacje rynkowe. Na przestrzeni ostatnich siedemdziesięciu lat ceny ropy naftowej wahały się od 20 USD do ponad 150 USD za baryłkę [1]. Niektóre z tych wahań były poważnymi szokami cenowymi wywołanymi zawirowaniami politycznymi w regionach, w których wydobywa się ropę, niedoborem dostaw na rynkach światowych spowodowanym ograniczoną zdolnością produkcyjną lub zaburzeniami w obrocie energią.

Ukraina jest nie tylko importerem gazu, ale również państwem o istotnym znaczeniu dla tranzytu energetycznego. Przez jej terytorium gaz wydobywany w Rosji i w republikach środkowoazjatyckich jest transportowany do państw Europy Południowo-Wschodniej. W dniu 1 stycznia 2009 r. Rosja wstrzymała przepływ gazu ziemnego na Ukrainę w rezultacie sporu cenowego. W ciągu kilku dni w Bułgarii, Grecji, na Węgrzech, w Polsce, Rumunii i Turcji odnotowano spadek ciśnienia w gazociągu. Kluczowe zakłady przemysłowe w Bułgarii wstrzymały produkcję, natomiast na Słowacji ogłoszono stan wyjątkowy. Podczas szczególnie mroźnej zimy w 2009 r. dochodziło do przypadków, w których nie można było ogrzać budynków mieszkalnych.

Kontrolując ilości energii udostępniane na światowych rynkach, duzi producenci mogą również wpływać na poziom cen. Na przykład po wojnie Jom Kippur na Bliskim Wschodzie w latach 1973–1974 ceny ropy naftowej wzrosły z poziomu 20 USD do poziomu 50 USD [2] w ciągu zaledwie kilku tygodni. Do pierwszego kryzysu naftowego doszło m.in. wskutek podjęcia przez szereg państw decyzji o podwyższeniu cen eksportu ropy naftowej o 70% oraz o wstrzymaniu eksportu do niektórych państw. Sytuacja ta wywarła natychmiastowy wpływ na gospodarkę światową.

Biorąc pod uwagę skalę potencjalnych skutków społeczno-ekonomicznych, rządy często postrzegają znaczny poziom uzależnienia od importu kluczowych zasobów (np. ropy naftowej, gazu oraz – w niektórych przypadkach – energii elektrycznej) oraz wysoki poziom zależności od ograniczonej liczby dostawców jako słabość. Dlatego też wiele państw podjęło działania służące ograniczeniu ryzyka związanego z zakłóceniami dostaw, zwiększając swoją zdolność do magazynowania energii lub dywersyfikując swoje źródła energii. Niektóre państwa poczyniły dodatkowe inwestycje w produkcję energii ze źródeł odnawialnych na swoich terytoriach. Władze innych państw podjęły decyzję o ich podłączeniu do transgranicznych sieci energetycznych i sieci energii elektrycznej. Podobnie w części państw doprowadzono do zmiany modelu zużycia energii i powiązanych z nim zachowań. Niektóre społeczności były zmuszone do powrotu do praktyki ogrzewania domów poprzez spalanie drewna, co z kolei wpłynęło na jakość powietrza na poziomie lokalnym. W innych państwach, na przykład w Danii, niedobór benzyny w latach 70. XX w. spowodował, że mieszkańcy zaczęli częściej korzystać z rowerów, a organy publiczne wspierały tę tendencję, tworząc rozbudowany system ścieżek rowerowych.

Przewidywany wzrost globalnego zapotrzebowania na energię

Uzależnienie od importu to nie jedyny czynnik ryzyka powiązany z dostawami energii. Kolejnym takim czynnikiem jest ubóstwo energetyczne, które definiuje się jako brak dostępu do dostatecznej ilości energii w przystępnej cenie. Ubóstwo energetyczne może być spowodowane brakiem podłączenia do głównych sieci energetycznych. Duże zakłady produkcyjne zapewniające miejsca pracy przedstawicielom lokalnych społeczności często są uzależnione od dostępu do nieprzerwanych dostaw energii i sieci transportowych.

Prognozy wskazują, że w nadchodzących dziesięcioleciach należy spodziewać się wzrostu globalnego zużycia energii. W swoim raporcie World Energy Outlook 2016 (Globalna prognoza energetyczna na 2016 r.) Międzynarodowa Agencja Energetyczna (MAE) stwierdziła, że do 2040 r. globalne zapotrzebowanie na energię wzrośnie o 30%, a także poinformowała, że spodziewa się wzrostu poziomu zużycia wszystkich nowoczesnych paliw. Przewiduje się również przyspieszenie tempa przechodzenia na energię ze źródeł odnawialnych. Poziom zużycia ropy naftowej również ma wzrosnąć, ale tempo tego wzrostu będzie wolniejsze niż tempo wzrostu zużycia gazu ziemnego; jednocześnie ma dojść do całkowitego wstrzymania zużycia węgla kamiennego pomimo jego gwałtownego wzrostu odnotowywanego w ostatnich latach. MAE zwraca również uwagę na fakt, że w 2040 r. setki milionów ludzi na całym świecie nadal nie będą dysponowały dostępem do energii elektrycznej w swoich domach lub będą zmuszone przygotowywać posiłki przy wykorzystaniu energii pochodzącej z biomasy. Opracowany przez MAE scenariusz zakładający wzrost zużycia energii odzwierciedla również geograficzne przesunięcie głównego ogniska zapotrzebowania na energię w kierunku uprzemysławiających się i urbanizujących się państw Azji, Afryki i Ameryki Południowej.

W poszukiwaniu alternatywnych źródeł energii

Wzrost zapotrzebowania na energię skłania zarówno państwa, jak i przedsiębiorstwa energetyczne do poszukiwania alternatywnych źródeł energii. Działania w tym zakresie mogą obejmować poszukiwanie złóż ropy naftowej lub gazu na obszarach lub w regionach, które do tej pory pozostawały w znacznej mierze nietknięte lub były w dużej mierze niewykorzystywane, takich jak Arktyka lub obszar występowania piasków bitumicznych w Kanadzie. Działania te mogą również wiązać się z korzystaniem z nowych technologii (np. technologii wykorzystywanych do wydobywania oleju i gazu łupkowego) do prowadzenia wydobycia ze złóż, które wcześniej były niedostępne lub ich eksploatacja była uznawana za nieopłacalną. Spadek wydobycia ropy naftowej na Bliskim Wschodzie może zostać zrekompensowany wzrostem wydobycia oleju łupkowego w Stanach Zjednoczonych. Poszukiwanie złóż i prowadzenie z nich wydobycia może przyczyniać się do powstawania zanieczyszczeń i wycieków ropy naftowej oraz wywierać innego rodzaju szkodliwy wpływ na środowisko nie tylko w miejscu wydobycia, ale również wzdłuż tras transportu zasobów energetycznych.

Podobnie przewidywany wzrost zapotrzebowania na energię może stymulować inwestycje w czystą energię ze źródeł odnawialnych. Chiny – jedna z najszybciej rozwijających się gospodarek na świecie – zdołały zaspokoić swoje rosnące potrzeby energetyczne głównie dzięki inwestycji w duże tamy i elektrownie wykorzystujące węgiel kamienny. W styczniu 2017 r. chińska Krajowa Administracja Energetyczna ogłosiła jednak decyzję o wycofaniu się z planów budowy ponad 100 elektrowni opalanych węglem kamiennym. Wspomnianą decyzję podjęto po ogłoszonej w 2016 r. decyzji o wycofaniu się z planów utworzenia elektrowni, których budowa została już rozpoczęta. Wydaje się, że u podstaw decyzji o odejściu od węgla kamiennego leżały rosnące obawy związane z niezadowalającą jakością powietrza i szybsze niż przewidywane tempo przechodzenia na odnawialne źródła energii. Wspomniane decyzje doprowadzą nie tylko do poprawy jakości powietrza, ale wniosą również wkład w wysiłki na rzecz ograniczania zmian klimatu.

Wykorzystanie potencjału energii ze źródeł odnawialnych

Podejmując próbę zagwarantowania bezpiecznych, nieprzerwanych dostaw energii po przystępnej cenie, należy zadać sobie pytanie, jak duża ilość energii jest dostępna i gdzie można ją pozyskać. Bazowanie na lokalnych i odnawialnych źródłach energii może być najlepszym rozwiązaniem, biorąc pod uwagę zarówno kwestie związane z wpływem na środowisko, jak i kwestie dotyczące uzależnienia od importu. Ponadto kluczowe znaczenie w tym kontekście ma efektywność energetyczna rozumiana jako wydajniejsze wykorzystywanie dostępnego paliwa.

Poszczególne regiony i państwa dysponują różną zdolnością w zakresie wytwarzania energii. Państwa i regiony mogą optymalizować wykorzystanie swoich źródeł energii w zależności od swojego położenia, zasobów naturalnych, jakimi dysponują, topografii terenu i dostępnych technologii. Niektóre państwa mogą posiadać wyższy potencjał w zakresie wytwarzania energii elektrycznej z energii słonecznej, podczas gdy inne mogą opierać się w większym stopniu na energii wiatrowej, energii wodnej, energii pływów lub biomasie wytwarzanej lokalnie.

Korzystanie z szeregu różnych źródeł ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia stabilnych dostaw energii do momentu zapewnienia możliwości magazynowania i transportowania czystej energii ze źródeł odnawialnych w dostatecznych ilościach, tak aby można było ją później wykorzystać w innym miejscu. Obawy związane z bezpieczeństwem energetycznym mogą zachęcić nawet państwa eksportujące energię do inwestycji w odnawialne źródła energii na poziomie lokalnym.

Jeżeli obecne tempo eksploatacji zostanie utrzymane, znane złoża konwencjonalnych paliw kopalnych wyczerpią się w ciągu kilku dziesięcioleci. Po wyczerpaniu tych złóż zapotrzebowanie na energię nie zmaleje. Mając to na uwadze, można wyróżnić dwa podstawowe podejścia do kwestii wyboru metody pokrywania przyszłego zapotrzebowania na energię. Zgodnie z pierwszym podejściem producenci energii mogą rozpocząć poszukiwania i przystąpić do wydobycia innych rodzajów paliw kopalnych, takich jak piaski bitumiczne lub gaz łupkowy, lub rozszerzyć zakres swojej działalności na nowe regiony, które do tej pory były eksploatowane w stosunkowo niewielkim stopniu. Drugie podejście zakłada zaspokajanie przyszłych potrzeb energetycznych wyłącznie przy wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii – wiąże się to z koniecznością wymiany całej istniejącej infrastruktury, ale pozwala zrezygnować z wydobycia paliw kopalnych.

Niektóre państwa, np. Stany Zjednoczone, zdecydowały się prowadzić wydobycie oleju łupkowego i piasków bitumicznych, natomiast inne – w tym niektóre państwa uzależnione od węgla kamiennego i ropy naftowej, takie jak Arabia Saudyjska i Chiny – wyraziły niedawno wolę i gotowość przejścia na odnawialne źródła energii. Arabia Saudyjska – największy na świecie producent i eksporter ropy naftowej – jest gotowa korzystać w równym stopniu z energii słonecznej i z energii wiatrowej. W ramach realizowanej przez siebie inicjatywy na rzecz energii ze źródeł odnawialnych w lutym 2017 r. Arabia Saudyjska ogłosiła plan przeprowadzenia do 2023 r. inwestycji opiewających na kwotę 50 mld USD w celu budowy infrastruktury zdolnej do wytworzenia 700 megawatów energii elektrycznej z energii słonecznej i wiatrowej.

Planowanie na rzecz korzyści w perspektywie długoterminowej

Wybór rodzaju paliwa nie zawsze zależy jednak od topografii terenu, specyfiki rynków ani globalnego popytu. Taki wybór może być podyktowany specyfiką istniejących miejsc pracy, a w ostatecznym rozrachunku również dobrobytem ekonomicznym przedstawicieli danej społeczności. Gospodarka niektórych państw i regionów może być w dużym stopniu uzależniona od paliw kopalnych powszechnie występującego na ich terytorium, takiego jak węgiel kamienny lub ropa. Dywersyfikacja koszyka energetycznego i przejście na korzystanie z odnawialnych źródeł energii może wywrzeć wpływ na lokalną gospodarkę takich państw i regionów, a ściślej rzecz biorąc – może wiązać się z redukcją zatrudnienia. Z tego względu skuteczne przejście na korzystanie z odnawialnych źródeł energii wiąże się z koniecznością zrozumienia kontekstu społecznego i zaoferowania lokalnej sile roboczej alternatywnych możliwości zatrudnienia.

W tym kontekście uzależnienie od eksportu może być postrzegane jako równie istotny słaby punkt jak uzależnienie od importu. Co zrobić, gdy dane państwo zainwestowało i nadal inwestuje w źródło energii pozbawione przyszłości? Jakie działania należy podjąć, gdy gospodarka jest silnie uzależniona od eksportu energii, ale kupujący preferują czystsze rozwiązania alternatywne? Dywersyfikacja źródeł energii i inwestowanie w energię ze źródeł odnawialnych to dwa działania, które należy uznać za równie istotnie i konieczne w kontekście przyszłości gospodarczej danego państwa.

Lepiej połączone sieci energetyczne i rynki w UE mogą sprzyjać dywersyfikacji źródeł energii i ułatwić uzyskanie dostępu do czystszej energii, zapewniając jednocześnie jej stabilne dostawy. Takie sieci i rynki mogą także – w pewnym stopniu – pełnić funkcję bufora chroniącego przed światowymi kryzysami energetycznymi i gwałtownymi wahaniami cen. W tym kontekście pomocne może okazać się również zwiększenie stopnia decentralizacji zdolności w zakresie wytwarzania energii elektrycznej (np. podłączenie paneli fotowoltaicznych zamontowanych na dachach do sieci dystrybucji energii elektrycznej) oraz poprawa procesu zarządzania popytem i podażą (np. dzięki instalowaniu inteligentnych liczników). Strategia UE na rzecz unii energetycznej koncentruje się m.in. na kluczowych kwestiach, takich jak bezpieczeństwo energetyczne i efektywność energetyczna, a jej celem jest wzmocnienie pozycji konsumentów na w pełni zintegrowanym rynku energii, aby zagwarantować regularne dostawy przyjaznej dla klimatu energii w przystępnej cenie dla wszystkich użytkowników.

[1] West Texas Intermediate w cenach realnych z 2015 r.

[2] West Texas Intermediate w cenach realnych z 2015 r.

Powiązane treści

Wiadomości i artykuły

Podobne publikacje

Geographic coverage

Temporal coverage

w kategorii:
Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100