Ekonominin temel öğeleri ve çevre

Dili değiştir
Article Yayınlandı 31.07.2014 Son değiştirilme 2016.08.31 15:12
Mart 2014'te, Fransa, Paris, bir parçacıklı madde olayından etkilenmişti. Özel araç kullanımı günlerce kısıtlanmıştı. Gezegenin öbür ucunda, Çinli bir şirket ise yeni bir ürün tanıtmaktadır: Ülkede seyahat eden ve kaldıkları süre içinde yetersiz hava kalitesinden etkilenen turistler için kirli hava sigortası. Peki, temiz havanın değeri nedir? Ekonomi, kirliliği azaltmamıza yardımcı olabilir mi? Temel ekonomi kavramlarını yakından inceleyeceğiz.

 Image © Gülcin Karadeniz

'Ekonomi' sözcüğü, ev yönetimi anlamına gelen eski Yunanca sözcük 'oikonomia'dan gelmektedir. Kapsadığı etkinlikler daha da geriye gider. İlk toplumlar, çoğunlukla grubun hayatta kalması ve temel ihtiyaçlarının karşılanması için birlikte çalışan geniş ailelerden oluşmuştur. Toplumun farklı üyeleri, farklı etkinliklerden sorumludur: yemek bulmak, barınak bulmak ya da yapmak vb.

Toplumlarımız ve sahip olduğumuz teknoloji karmaşıklaştıkça, üyeler de toplumun ihtiyacı olan çeşitli görevlerde uzmanlaşmaya başladı. Uzmanlık, hem toplum içinde hem de diğer toplumlarla beraber artan mal ve hizmet alışverişiyle birlikte geldi.

Piyasa fiyatları

Ortak bir para biriminin kullanımı, ticareti kolaylaştırmıştır. İster boncuk, ister gümüş para ya da Euro biçiminde olsun, 'para', sahip olan kişinin bunu mal ve hizmet karşılığında kullanabileceğinin üstü kapalı onaylandığı anlamına gelir. Gerçek fiyat, yani bir ürün için ortak para biriminden ne kadar verileceği, yine alıcı ile satıcı arasında bir anlaşmadır.

Piyasaların satış/alış fiyatını nasıl belirlediğini açıklamada farklı modeller kullanılmaktadır. Temel varsayımlardan biri, alıcının veya tüketicinin ürüne bir değer atfettiği ve bunu ödemeye istekli olduğu yönündedir. Birçok ürün için fiyat ne kadar yüksekse, o kadar az tüketici bunu satın almak isteyecektir.

Bir başka varsayım da, ürün, o ürün birimini üretme maliyetinden daha yüksek bir fiyata satılamadığı takdirde, tedarikçinin bu ürünü üretmeyeceği şeklindedir. Gerçek dünyada, rekabetçileri piyasadan çıkarmak ya da fazla stoğu azaltmak için, tedarikçiler ürünlerini üretim maliyetinin altında satabilir ve bu uygulamaya 'damping' (düşürüm) denir.

Buradaki kilit sözcük 'maliyet'tir. Maliyeti nasıl hesaplarız? Mal ve hizmetler için ödediğimiz fiyat, doğal kaynakların kullanım maliyetini, daha teknik olarak 'doğal sermaye'yi, ya da üretim ve tüketim sırasında ortaya çıkan kirliliğin maliyetini içeriyor mu?

Kısacası hayır. Piyasadaki fiyatların neredeyse hiçbiri, bir ürünün gerçek maliyetini yansıtmaz, yani hem üretim maliyetlerini hem de çevresel maliyetleri kapsamaz (çevresel bozunmayla bağlantılı sağlık maliyetleri dâhil). Mevcut ekonomik sistemimiz, doğanın bize sağladığı hizmetlerin ücretsiz olduğu anlayışına dayalı binlerce yıllık bir uygulamanın üzerine kuruludur. Çoğu durumda, materyaller (petrol, demir cevheri, su, kereste vb.) için ödediklerimiz, çıkarma, taşıma ve işletme maliyetlerini içerir. Bu, mevcut ekonomik sistemin başlıca zayıf noktalarından biridir ve başlıca iki nedenle çözülmesi zordur.

Maliyet hesabının zorluğu

Öncelikle, doğanın bize sunduğu tüm hizmetler ve faydalar için ya da etkinliklerimizin neden olduğu tüm hasarlar için bir maliyet hesabı yapmak oldukça zordur. Bireyler veya toplumların temiz hava için ödemek isteyecekleri para, önemli ölçüde farklılık gösterebilir. Son derece yüksek seviyelerde parçacıklı madde kirliliğine maruz kalan bir popülasyon için, bu bir servet değerinde olabilir; diğer yandan bundan günlük olarak faydalananlar için, farkına bile varmadıkları bir şey olabilir.

Çevre ekonomistleri, etkinliklerimizin çevre üzerinde yol açtığı hasarların yanı sıra çevreden edindiğimiz bu tür faydalar için bir 'fiyat' belirlemeye çalışan hesaplama kavramları geliştirmektedir.

Çevresel hesaplama işinin bir parçası, hizmetler için parasal bir değer belirlemek amacıyla hasar maliyetine odaklanmaktadır. Örneğin hava kalitesi durumunda, yetersiz hava kalitesi, yaşam kaybı, ortalama ömürde azalma, iş günü kaybı vb.'den kaynaklanan tıbbi maliyetler hesaplanmaktadırlar. Aynı şekilde, sessiz bir alanda yaşamanın değeri nedir? Benzer duruma sahip evler için konut fiyatlarındaki farklılık, sessiz bir çevrenin piyasa değerini belirlemede kullanılabilir.

Ancak bütün bu hesaplamalar, semboliktir. Yetersiz hava kalitesinin belirli solunum problemlerine ya da gürültünün konut fiyatlarında düşüşe ne kadar katkıda bulunduğu her zaman belirgin değildir.

Bazı kaynaklar için çevresel hesaplama ayrıca söz konusu kaynağın (bir nehir havzasındaki temiz su gibi) belirli bir alanda ne kadar mevcut olduğunu da tahmin eder. Yağış oranlarını, nehir akışını, yerüstü suyunu ve yeraltı suyunu vb. hesaba katar.

Fish for free

(c) Gülcin Karadeniz

Çevresel hizmetlerin karşılığını ödeme

İkinci olarak, net bir fiyat etiketi elde edebilsek bile, bu 'ekstra maliyeti' kısa vadede mevcut fiyatlarda yansıtmanın ciddi toplumsal sonuçları olur. Bazı temel gıda maddelerinin fiyatının altı ay içinde ikiye katlandığı 2008 yılındaki belirgin artış, herkesi etkilemiş olmakla birlikte, en fakir olan kesmi daha çok etkilemiştir. Doğal hizmetlerin ücretsiz olduğu bir sistemden bütün masrafların dâhil olduğu bir sisteme hızlı bir geçiş, toplumsal açıdan tartışmalı olacaktır.

Ancak bazı mallar ve hizmetler için ödediğimiz fiyatlara dâhil olan bazı çevresel maliyetler hâlihazırda bulunmaktadır. Vergi ve sübvansiyon, hükümetlerin piyasa fiyatlarını 'ayarlamak' için en yaygın şekilde kullandığı araçlardır. Çevre vergileri, ürün fiyatlarına ekstra maliyet ekleyerek satış fiyatını yükseltir. Bu araç, bazı sürdürülebilir olmayan ürünlerin tüketimini kontrol altına almakta kullanılabilir. Örneğin bazı Avrupa şehirlerinde uygulanan trafik sıkışıklığı ücreti, şehir merkezinde yalnızca ekstra ücret ödeyen özel araç kullanıcılarının o bölgede araçlarını kullanmasına izin vermektedir.

Benzer şekilde sübvansiyonlar, bunların alış fiyatını azaltarak tüketicilerin daha çevre dostu ürünleri seçmesini teşvik edebilir. Bu araçlar ayrıca, dezavantajlı ve etkilenmiş gruplara yardım sağlayarak toplumsal eşitlik sorunlarını ele almak için de kullanılabilir.

Çevre ekonomistleri ayrıca, vergilerin çevre dostu alternatifleri desteklemek için nasıl kullanılabileceğini ve çevre için zararlı sübvansiyonların nasıl yenilenebileceğini keşfetmek amacıyla 'çevresel mali reform' etrafında kavramlar geliştirmektedir.

Bazı durumlarda bir piyasa aktörü (tedarikçi veya alıcı), piyasayı etkileyecek kadar büyük olabilir. Bazı yeşil teknolojiler ve ürünler için kamu yetkililerin bu teknolojilere geçiş kararı, bunların piyasaya girmesini ve bilinen aktörlerle rekabet edebilmelerini sağlamaktadır.

Ekonomi alanı, tüketim ve üretim modellerimizi, fiyatları ve teşvikleri yönlendiren bazı kavramları anlamamıza yardımcı olmakla birlikte, küreselleşen dünyamızda teknoloji ve politika gibi başka birçok faktör de devreye girebilir.

İlgili içerik

Haberler ve makaleler

Related briefings

İlgili yayınlar

Geographic coverage

Europe
kategorileri: ,
Avrupa Çevre Ajansı (AÇA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhag K
Danimarka
Telefon +45 3336 7100