Efektywne gospodarowanie zasobami i odpady

Zmień język:
Strona Ostatnio modyfikowane 2017-02-16 14:07
Nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych, w tym paliw kopalnych, zasobów mineralnych, wody, gleby i różnorodności biologicznej w ogromnej mierze przyczyniła się do problemów ekologicznych obserwowanych obecnie na skalę globalną. Coraz wyraźniej widać, że w dłuższej perspektywie nie uda się utrzymać europejskiego modelu rozwoju gospodarczego, charakteryzującego się intensywnym wykorzystaniem zasobów, wytwarzaniem ogromnej ilości odpadów i generowaniem zanieczyszczeń. Ponadto Unia Europejska (UE) jest obecnie w dużym stopniu uzależniona od importu surowców. Aby zaspokoić swoje zapotrzebowanie na zasoby, potrzebujemy obszaru dwukrotnie większego niż powierzchnia całej UE. Z wielu zasobów korzystamy przez krótki okres; inne gospodarka traci bezpowrotnie, ponieważ trafiają na składowiska odpadów lub są poddawane downcyclingowi (ich jakość obniża się w procesie odzyskiwania).

Powyższe zjawiska mają wpływ nie tylko na stan środowiska, ale także na konkurencyjność gospodarczą Europy. Rozwiązanie jest oczywiste, ale niełatwo je wdrożyć: trzeba osiągnąć wzrost gospodarczy wykorzystując mniejszą ilość zasobów naturalnych. Innymi słowy, musimy nauczyć się robić więcej za mniej. Poprawa efektywności wykorzystania zasobów jest zatem centralnym elementem długofalowej polityki ochrony środowiska, co znalazło odzwierciedlenie w dokumentach strategicznych, takich jak Siódmy program działań na rzecz ochrony środowiska (7EAP), Plan działania na rzecz efektywnego wykorzystania zasobów Europy oraz Plan działań na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym.

Wprowadzenie

Gospodarka Europy uzależniona jest od nieprzerwanego dostępu do materiałów i zasobów naturalnych, w tym wody, upraw, drewna, metali, minerałów i nośników energii, których znaczna część pochodzi z importu. Coraz wyraźniej widać, że uzależnienie od importu może osłabiać pozycję Europy, ponieważ nasila się rywalizacja o zasoby naturalne na skalę globalną.

Zasoby naturalne nie są rozmieszczone równomiernie na całym świecie. W konsekwencji, dostęp do nich i ceny nieustannie się zmieniają, co jest potencjalnym źródłem konfliktów. Zmieniające się i niestabilne ceny surowców są czynnikiem zakłócającym funkcjonowanie sektorów uzależnionych od tych zasobów, co z kolei skutkuje zwolnieniami pracowników, rezygnacją z inwestycji lub zaprzestaniem produkcji towarów i świadczenia usług.

Szybki wzrost wydobycia i eksploatacji zasobów naturalnych ma jednocześnie negatywne skutki dla środowiska naturalnego w Europie i poza nią. Zanieczyszczenie powietrza, wody i gleby, zakwaszenie ekosystemów, utrata różnorodności biologicznej, zmiany klimatu i wytwarzanie odpadów stanowią bezpośrednie, średnio- i długoterminowe zagrożenie dla gospodarki i dobrobytu społeczeństw.

Biorąc pod uwagę ograniczoną ilość zasobów i zdolności ekosystemów do samoregeneracji, nie wystarczy zwiększyć efektywności ich wykorzystania żeby zapewnić dalszy postęp społeczno-gospodarczy. Zwiększona efektywność oznacza przecież tylko tyle, że produkcja rośnie szybciej niż wykorzystanie zasobów i generowane emisje zanieczyszczeń. Nie gwarantuje to bezwzględnego zmniejszenia presji na środowisko naturalne w Europie i na świecie do poziomu, który można uznać za zrównoważony w perspektywie długoterminowej.

Oceniając zrównoważony rozwój europejskich systemów produkcji i konsumpcji, nie wystarczy zmierzyć, czy produkcja rośnie szybciej niż wykorzystanie zasobów i związane z tym presje na środowisko naturalne (oddzielenie w ujęciu względnym,ang. relative decoupling). Trzeba również ocenić, czy istnieją oznaki oddzielenia w ujęciu bezwzględnym (ang. absolute decoupling), tj. wzrost produkcji przy jednoczesnym zmniejszeniu wykorzystania zasobów.

Oprócz oszacowania relacji pomiędzy wykorzystaniem zasobów a rozwojem gospodarczym, należy także ocenić, czy zmniejsza się negatywny wpływ na środowisko wynikający z wykorzystywania zasobów przez społeczeństwa (ang. impact decoupling).

Polityka UE w tym obszarze

W Siódmym programie działań na rzecz ochrony środowiska (7EAP), efektywne gospodarowanie zasobami wskazano jako jeden z trzech kluczowych celów dla osiągnięcia do 2050 roku wizji „godnego życia przy racjonalnym gospodarowaniu zasobami naszej planety”:

 

  • ochrona, zachowanie i zwiększenie kapitału naturalnego Unii Europejskiej;
  • przejście na zasobo-oszczędną, zieloną i konkurencyjną gospodarkę niskoemisyjną w UE;
  • ochrona obywateli Unii przed presjami na środowisko naturalne oraz zagrożeniami dla zdrowia i dobrobytu.

Cele te są ze sobą ściśle powiązane i zostały ujęte w różnych, choć bliskich sobie ramach politycznych, takich jak Plan działania na rzecz Europy efektywnie korzystającej z zasobów oraz Plan działania prowadzący do przejścia na gospodarkę niskoemisyjną.

Celem innej grupy polityk jest zastąpienie obecnego linearnego modelu gospodarczego opartego na zasadzie „wydobyć-wyprodukować-zużyć-wyrzucić” modelem gospodarki o obiegu zamkniętym, zakładającym jak najdłuższe zachowanie użyteczności produktów, komponentów i materiałów, a także ich wartości dla gospodarki. Jak zaznaczono w planie działania UE na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym, będzie to wymagało zmian w całym łańcuchu dostaw, m.in. w zakresie projektowania produktu, modeli biznesowych, wyborów dokonywanych przez konsumentów, a także zmniejszania ilości odpadów i odpowiedniego gospodarowania nimi. Jednym z głównych czynników kształtujących tę tematykę są przepisy prawa UE dotyczące odpadów.

Działalność Europejskiej Agencji Środowiska (EEA)

EEA analizuje dane statystyczne dotyczące przepływu materiałów i gospodarki odpadami, opracowując na tej podstawie wskaźniki i oceny. Osiągnięte postępy są analizowane w trzech równoległych cyklach publikacji dotyczących gospodarowania odpadami, zapobiegania powstawaniu odpadów i efektywnego korzystania z zasobów. Perspektywa ramowa jest prezentowana w corocznych raportach na temat gospodarki o obiegu zamkniętym, a także w zintegrowanych ocenach, takich jak przygotowywana przez EEA publikacja „Środowisko Europy 2020 - stan i prognozy” (SOER2020).

Regularnie opracowywane są analizy wybranych aspektów polityk w zakresie efektywnego wykorzystania zasobów, takich jak koncepcje monitorowania, cele w zakresie ochrony środowiska, instrumenty rynkowe i inne strategie interwencyjne.

Interakcja pomiędzy zainteresowanymi podmiotami i budowanie zdolności związanych z powyższymi ocenami stanowią istotne elementy prowadzonych działań. Regularnie organizowane są spotkania w ramach sieci EIONET czy warsztaty z krajowymi ośrodkami referencyjnymi w sprawie odpadów, oraz dla gospodarki opartej na efektywnym gospodarowaniu zasobami i środowiska.

Prognozy

Obecnie prowadzone działania koncentrują się na wzbogaceniu wiedzy naukowej na temat efektywnego wykorzystania zasobów, gospodarki o obiegu zamkniętym i odpadów. Planowany jest wkład to przygotowania raportu   SOER2020, ze szczególnym uwzględnieniem informacji tematycznych (odpady i wykorzystanie zasobów), a także systemowych analiz dotyczących przechodzenia na gospodarkę o obiegu zamkniętym.

Geographic coverage

Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100