Odpady i zasoby materiałowe

W zależności od sposobu gospodarowania odpadami mogą one oddziaływać zarówno na zdrowie ludzi, jak i na środowisko poprzez emisje do powietrza, zrzuty substancji zanieczyszczających do gleby, wód powierzchniowych i gruntowych. Ale odpady mogą być również źródłem zasobów materiałowych (takich jak metale i inne materiały nadające się do recyklingu), które traci się wraz z ich usuwaniem, i stanowią potencjalne źródło energii.

Odpady powstają na wszystkich etapach cyklu życia materiałów:

• w przemyśle wydobywczym (odpady górnicze);
• w produkcji i dystrybucji (odpady przemysłowe, niebezpieczne, opakowaniowe);
• w sferze konsumpcji produktów i usług (odpady komunalne, odpady w postaci zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego);
• w procesach przerobu (np. pozostałości z sortowni zakładów recyklingu lub żużel ze spalarni).

Prawidłowa gospodarka odpadami może więc sprzyjać ochronie zdrowia publicznego i mieć korzystny wpływ na środowisko poprzez ochronę zasobów naturalnych.

W 2008 r. w Unii Europejskiej wytworzono około 5,2 ton odpadów na osobę. Najwięcej odpadów pochodzi z budownictwa i rozbiórek, górnictwa i branż wydobywczych oraz z działalności produkcyjnej, ale co roku również każdy obywatel Unii Europejskiej wytwarza około 444 kg odpadów bytowych.

W przeszłości rosnąca konsumpcja i tendencja do tworzenia mniejszych gospodarstw domowych były czynnikami silnie stymulującymi wytwarzanie odpadów komunalnych. Wydaje się jednak, że te czynniki przestają mieć wpływ na wytwarzania odpadów komunalnych: w latach 1999 do 2010 w UE-27 nastąpiła stabilizacja w wytwarzaniu odpadów komunalnych na jednego mieszkańca. W poszczególnych państwach członkowskich występują znaczne różnice pod względem tempa wytwarzania odpadów komunalnych i ich ilości.

W Unii Europejskiej zaobserwowano wyraźne zmiany w sposobie gospodarowania odpadami. W 2010 r. dużą część (37%) stałych odpadów komunalnych (które stanowią 10% całkowitej ilości odpadów wytwarzanych w UE) w dalszym ciągu składowano na wysypiskach. Obecnie natomiast w przypadku różnych strumieni odpadów zaznaczają się wyraźne tendencje do ich recyklingu i kompostowania (38%) lub spalania z odzyskiem energii (21%) zamiast składowania.

Recykling jest korzystny dla środowiska naturalnego, ponieważ wiąże się z odchodzeniem od składowania odpadów na wysypiskach, a w związku z tym przyczynia się do zmniejszenia emisji zanieczyszczeń. Pomaga również w zaspokajaniu zapotrzebowania na materiały w produkcji gospodarczej i sprzyja ograniczaniu wydobycia i rafinacji materiałów pierwotnych.

Z recyclingu wynikają również ważne korzyści gospodarcze i społeczne: przyczynia się on do wzrostu gospodarczego, rozwoju innowacyjności, tworzenia miejsc pracy i pomaga w zabezpieczaniu dostępności ważnych zasobów. Recykling ma istotne znaczenie dla realizacji głównego priorytetu polityki europejskiej i ogólnoświatowej: przejścia do gospodarki ekologicznej, która generuje dobrobyt przy zachowaniu zdrowego środowiska naturalnego i zapewnieniu sprawiedliwości społecznej obecnym i przyszłym pokoleniom.

Przepisy dyrektyw UE dotyczących odpadów zniechęcają do ich składowania, zachęcają natomiast do recyklingu i odzyskiwania. Innym czynnikiem sprzyjającym wzrostowi gospodarczego znaczenia recyklingu jest gwałtowne zwiększenie zapotrzebowania na materiały, zwłaszcza w szybko rozwijających się gospodarkach azjatyckich.

Strategie polityczne Unii Europejskiej

W niedawno przyjętych instrumentach prawnych i strategiach UE priorytetowe znaczenie nadaje się zapobieganiu powstawaniu odpadów, czyli uniezależnieniu wzrostu gospodarczego od wytwarzania odpadów i ich wpływu na środowisko. Przykładami są zweryfikowana dyrektywa ramowa w sprawie odpadów (WFD) (2008/98/WE), a także Strategia tematyczna w sprawie zapobiegania powstawaniu i recyklingu odpadów oraz Szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego (EAP).

Dyrektywa ramowa w sprawie odpadów ustanawia ogólne ramy dla zapobiegania powstawaniu odpadów i gospodarowania odpadami w Unii Europejskiej. Wprowadza się w niej i definiuje podstawowe pojęcia oraz określa się zasady gospodarowania odpadami, takie jak hierarchia postępowania z odpadami (rys. 1), którego preferowanym wariantem jest zapobieganie powstawaniu odpadów.

Rysunek 1: Hierarchia postępowania z odpadami

W dyrektywie ramowej w sprawie odpadów zobowiązuje się państwa członkowskie do stworzenia programów zapobiegania powstawaniu odpadów nie później niż do 12 grudnia 2013 r. Zachęca się w niej Europejską Agencję Środowiska do przeprowadzenia w państwach przeglądu postępów w tworzeniu i wdrażaniu takich programów.

W dyrektywie ramowej w sprawie odpadów zostały wytyczone ambitne cele w zakresie recyklingu odpadów papierowych, metalowych, tworzyw sztucznych i szklanych pochodzących z gospodarstw domowych, jak również odpadów budowlanych i rozbiórkowych.

W unijnych przepisach prawa zostały również określone ścisłe wymogi dotyczące składowisk i spalarni odpadów: większość działań w dziedzinie przerobu odpadów regulują dyrektywa w sprawie składowania odpadów (1999/31/WE),dyrektywa w sprawie spalania odpadów (2000/76/WE) oraz dyrektywa w sprawie emisji przemysłowych (2010/75/UE). W przypadku strumieni odpadów specjalnych (np. odpadów opakowaniowych, pojazdów wycofanych z eksploatacji oraz zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego) metody określone w hierarchii postępowania z odpadami zostały przełożone na konkretne cele w zakresie ich recyklingu i/lub odzyskiwania.

Podejście w procesie tworzenia polityki oparte na cyklu życia daje gwarancję przeprowadzania oceny od fazy powstawania odpadów do końcowego etapu ich zagospodarowania; pozwala ponadto uniknąć „ukrytych” skutków poprzez ich przenoszenie do innych państw lub na inne etapy produkcji/konsumpcji.

Działalność Europejskiej Agencji Środowiska

Oceny dotyczące odpadów przeprowadzane przez Europejską Agencję Środowiska mają na celu wspieranie rozwoju polityki na rzecz zrównoważonej konsumpcji i produkcji, realizację strategii tematycznych dotyczących zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych, strategii na rzecz zapobiegania powstawaniu odpadów i w zakresie recyklingu, a także Planu działania na rzecz zasobooszczędnej Europy.

Prace Agencji obejmują:

• przeprowadzanie okresowych ocen i sporządzanie raportów w sprawie odpadów (np. Zasoby materiałowe i odpady – ocena tematyczna w raporcie o stanie środowiska (SOER) z 2010 r. oraz rozdział na temat zasobów naturalnych i odpadów w syntezie raportu o stanie środowiska z 2010 r.);
• udzielanie wsparcia państwom przeprowadzającym ocenę swojej gospodarki odpadami (np. oceny dotyczące sytuacji w zakresie odpadów w poszczególnych krajach w ramach raportu o stanie środowiska (SOER) z 2010 r.);
• opracowywanie tematycznych raportów i ocen dotyczących odpadów (np. Rola recyklingu w ekologicznej gospodarce; oraz Transgraniczne przesyłanie odpadów w UE);
• analiza polityki (np. Gospodarowanie odpadami opakowaniowymi, Odchodzenie od składowania odpadów na wysypiskach oraz Europejska polityka w zakresie recyklingu w powiązaniu z aktualnie osiągniętymi poziomami recyklingu );
• przygotowywanie opracowań perspektywicznych i przeprowadzanie badań scenariuszowych (np. Dotychczasowe i przyszłe korzyści klimatyczne wynikające z lepszego gospodarowania odpadami komunalnymi w Europie);
• opracowywanie wskaźników dotyczących odpadów, np. wytwarzania odpadów komunalnych oraz wytwarzania i recyklingu odpadów opakowaniowych;
• gromadzenie i analiza informacji na temat polityki krajowej państw członkowskich Europejskiej Agencji Środowiska (np. krajowe karty informacyjne na temat polityki w dziedzinie odpadów);
• wspieranie wymiany informacji między państwami członkowskimi Europejskiej Agencji Środowiska i państwami współpracującymi (np. poprzez organizację regularnych warsztatów); 
• współpracę z państwami sąsiadującymi w zakresie odpadów.

Pracom nad odpadami prowadzonymi przez Agencję przewodzi powołany w jej ramach zespół ds. zrównoważonej konsumpcji i produkcji. Działania są prowadzone w ramach współpracy z powołanym przez Agencję Europejskim Centrum Tematycznym ds. Zrównoważonej Konsumpcji i Produkcji (ETC/SCP) oraz krajową siecią partnerską Agencji, Eionet. Dane o odpadach gromadzi Eurostat; Urząd ten od 2008 r. prowadzi Centrum Danych Środowiskowych na temat Odpadów .

Perspektywy

Europejska Agencja Środowiska będzie wspierać Komisję Europejską i Parlament Europejski, a także państwa członkowskie Agencji i państwa współpracujące za pomocą wielu nowych wskaźników dotyczących odpadów i koncepcji w zakresie przeglądu programów zapobiegania powstawaniu odpadów. Zakończy również prace nad ostatnio przygotowywaną analizą podatków od składowisk odpadów, transgranicznego przesyłania odpadów, jak również potencjalnych zasobów metali o zasadniczym znaczeniu w odpadach elektronicznych w Europie. Prace te przyczynią się do lepszej realizacji polityki w dziedzinie odpadów w Unii Europejskiej. Gospodarowanie odpadami jest również jednym z bardzo ważnych obszarów priorytetowych w projektach międzynarodowej współpracy Agencji z państwami sąsiednimi.