Narzędzia osobiste

następne
poprzednie
pozycje

Przejdź do zawartości. | Przejdź do nawigacji

Sound and independent information
on the environment

Jesteś w: Start / Tematy / Wybrzeża i morza / Wybrzeża i morza

Wybrzeża i morza

Zmień język:
Działalność człowieka powoduje bezprecedensowe zmiany środowiskowe w ekosystemie przybrzeżnym i morskim. Na całym świecie narastają presje powodowane przez rybołówstwo, zanieczyszczenia ze źródeł znajdujących się na lądzie i w morzu, urbanizację, utratę i degradację wartościowych siedlisk oraz inwazję gatunków obcych. Zmiany klimatu prawdopodobnie spowodują jeszcze większe nasilenie tych oddziaływań.

Europę opasują cztery regiony morskie: Morze Śródziemne, Czarne i Bałtyckie oraz północna część Oceanu Atlantyckiego obejmująca też Morze Północne. Europa prowadzi również szeroką działalność na morzu w rejonie Arktyki.

Działalność człowieka często koncentruje się w regionach przybrzeżnych, które mają najmniejszą możliwość zasymilowania jej skutków i w których jej negatywne efekty są najbardziej widoczne. Największymi zagrożeniami dla terenów przybrzeżnych w Europie są: zanieczyszczenie wody i eutrofizacja, utrata różnorodności biologicznej, rozwój miast, degradacja krajobrazu i erozja wybrzeży.

Morza i wybrzeża Europy: ciekawe fakty

  • Powierzchnia obszarów morskich objęta jurysdykcją państw członkowskich UE jest większa niż łączna powierzchnia lądowa UE.
  • UE ma linię brzegową o długości 68 000 km — ponad 3 razy dłuższą niż Stany Zjednoczone i prawie dwa razy dłuższą niż Rosja; a jeśli uwzględnić kraje będące członkami Europejskiej Agencji Środowiska, tj. Islandię, Norwegię i Turcję, długość ta wynosi 185 000 km.
  • Prawie połowa ludności UE mieszka w odległości mniejszej niż 50 km od morza; większość zamieszkuje tereny miejskie wzdłuż wybrzeża. W 2001 r. 70 milionów osób, czyli 14% całej ludności UE, mieszkało w odległości mniejszej niż 500 metrów od wybrzeża.
  • Morze to najpopularniejszy w Europie cel wyjazdów wakacyjnych: 63% Europejczyków udających się na wakacje decyduje się na wyjazd nad morze. Ocenia się na przykład, że od 8 milionów do 10 milionów wędkarzy łowi ryby dla sportu lub przyjemności, wspierając europejski sektor gospodarki o wartości od 8 do 10 miliardów euro rocznie.
  • Szacuje się, że aktywa gospodarcze znajdujące się w odległości nieprzekraczającej 500 metrów od morza mają wartość od 500 miliardów do 1 biliona euro.
  • Oczekuje się, że wydatki publiczne UE na ochronę linii brzegowej przed ryzykiem erozji i zalania wyniosą w okresie 1990–2020 5,4 miliarda euro rocznie.

[KE, 2006: Informacje i dane liczbowe dotyczące gospodarki morskiej (link sprawdzony 27 września 2010 r.)]

O wybrzeżach i morzach

Regional sea characteristics

Charakterystyka mórz regionalnych

Do mórz europejskich zalicza się Bałtyk, Morze Czarne, północno-wschodnią część Oceanu Atlantyckiego i Morze Śródziemne. Północno-wschodnia część Oceanu Atlantyckiego obejmuje Morze Północne, ale także Morze Arktyczne, Morze Barentsa, Morze Irlandzkie i Celtyckie, Zatokę Biskajską oraz wybrzeże Półwyspu Iberyjskiego.

Bałtyk jest morzem częściowo zamkniętym, o niskim zasoleniu z powodu ograniczonej wymiany wody z północno-wschodnią częścią Atlantyku oraz dużego dopływu wód z rzek. Warunki te powodują, że Morze Bałtyckie jest szczególnie narażone na zanieczyszczenie składnikami odżywczymi.

Morze Czarne jest również morzem częściowo zamkniętym; jest to największy na świecie zbiornik śródlądowy o ograniczonej wymianie wody z Morzem Śródziemnym. Jego wody charakteryzują się niskim poziomem tlenu na głębokościach od 150 do 200 metrów. Zasolenie wód powierzchniowych Morza Czarnego mieści się w średnim przedziale wartości. Uważa się, że pod przeważającą powierzchnią dna tego morza znajdują się złoża ropy naftowej i gazu; obecnie trwają poszukiwania tych surowców.

Morze Śródziemne także jest morzem częściowo zamkniętym o dużym zasoleniu ze względu na duże parowanie i mały dopływ wód z rzek. Ma ograniczoną wymianę wody z Atlantykiem i Morzem Czarnym. Pod względem biologicznym jest to najbardziej zróżnicowane morze w Europie.

Północno-wschodnia część Oceanu Atlantyckiego obejmuje kilka mórz i ma duży gradient klimatyczny. Jest to bardzo produktywny obszar, na którym znajdują się najbardziej wartościowe łowiska w Europie, a także wiele unikalnych siedlisk i ekosystemów. Znajdują się tam także największe w Europie zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego.

Wybrzeże jest to obszar na granicy lądu i morza. W 24 krajach przybrzeżnych należących do Europejskiej Agencji Środowiska strefy przybrzeżne mają powierzchnię 560 000 km2, co odpowiada 13% całkowitej masy lądu w tych krajach (na podstawie danych Corine Land Cover z 2000 r.).

Głębiny morskie i dno morskie tworzą rozległy i złożony system powiązany z resztą planety strumieniami materii, przepływem energii i różnorodnością biologiczną. Funkcjonowanie ekosystemów głębinowych ma zasadnicze znaczenie dla globalnych cyklów biogeochemicznych, od których uzależniona jest większość życia na Ziemi oraz cywilizacja ludzka. Głębiny morskie występują w europejskich i międzynarodowych wodach Atlantyku i w Oceanie Arktycznym. Za głębinę morską uważa się zazwyczaj obszar leżący na głębokości większej niż 400 metrów.

Degradację ekosystemów morskich i przybrzeżnych obserwuje się w Morzu Bałtyckim, Czarnym, Śródziemnym i morzach północno-wschodniej części Atlantyku, a także w Arktyce. Działania wpływające na środowisko są konsekwencją zaspokajania naszych bezpośrednich potrzeb ludzkich, ale mają one wpływ — czasami nieodwracalny — na gatunki i siedliska, które ewoluowały w ciągu tysięcy, jeśli nie milionów, lat.

Działania te wiążą się z wysoką i rosnącą gęstością zaludnienia wzdłuż wybrzeży Europy, z rybołówstwem, zanieczyszczeniem rolniczym, chemikaliami przemysłowymi, rozwojem turystyki, żeglugą, infrastrukturą odnawialnych źródeł energii i innymi rodzajami działalności prowadzonej na morzu.

Oto konkretne problemy:

  • Mimo znacznej poprawy oczyszczania ścieków rozproszone zanieczyszczenia składnikami odżywczymi pochodzącymi z rolnictwa nadal są poważnym problemem w środowisku przybrzeżnym i morskim; przyspieszają one wzrost fitoplanktonu i mogą prowadzić do powszechnego zmniejszenia ilości tlenu.
  • W niektórych miejscach we wszystkich morzach w Europie stężenie szeregu metali ciężkich i uporczywych zanieczyszczeń pochodzenia organicznego w biocie morskiej przekracza dopuszczalne wartości ustalone dla żywności. Spadła liczba dużych przypadkowych wycieków olejów, ale ich ilości uwalniane przy normalnej działalności, takiej jak transport i rafinerie, są nadal znaczne. Substancje te gromadzą się w łańcuchu żywnościowym.
  • Inwazyjne gatunki rozprzestrzeniają się poprzez żeglugę i akwakulturę i może to mieć niszczycielskie konsekwencje dla ekosystemów i społeczeństwa. Szacuje się, że roczne straty gospodarcze z powodu gatunków inwazyjnych w akwakulturach przekraczają w skali świata 100 miliardów dolarów amerykańskich.
  • We wszystkich europejskich morzach odbywają się rabunkowe połowy, co stwarza zagrożenie dla żywotności europejskich zasobów ryb. Nadal stosuje się niszczycielskie praktyki połowowe, np. połowy włokami dennymi. Ryby, ptaki, ssaki i żółwie są przyłowem, a sprzęt połowowy powoduje szkody w siedliskach morskich i ekosystemach. Odłowy ryb mogą zmienić ekosystem morski.
  • Chociaż ochrona siedlisk i gatunków morskich oraz przybrzeżnych przez włączanie terenów przybrzeżnych i morskich do obszaru Natura 2000 poprawia się, jest to proces powolny i trudny. Stan niektórych siedlisk przybrzeżnych i większości siedlisk morskich nadal nie został oceniony; 22% ssaków morskich zagrożonych jest wyginięciem.
  • Turystyka, która odpowiada za rozwój miast wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, staje się teraz także motorem rozwoju terenów na wybrzeżu Morza Czarnego.
  • Zmiany klimatu powodują wzrost temperatur powierzchni i podnoszenie się poziomu mórz. W reakcji na te zmiany gatunki morskie i przybrzeżne zmieniają rozmieszczenie geograficzne i sezonowe; aby zapewnić zrównoważony rozwój środowiska, zarządzanie rybołówstwem i siedliskami naturalnymi będzie musiało coraz bardziej przystosowywać się do tych zmian. Wzrost stężenia CO2 w atmosferze będzie powodować dalszy spadek pH oceanu; rafy koralowe w terytoriach zamorskich krajów europejskich, będące ośrodkami różnorodności biologicznej, zagrożone są wzrostem temperatury i zakwaszeniem.

Polityka europejska

Rozwiązywanie problemów środowiskowych dotyczących wybrzeży i mórz w Europie wymaga reakcji politycznej obejmującej różne dziedziny polityki związane z wodą, przyrodą, zanieczyszczeniem, rybołówstwem, zmianami klimatu i zagospodarowaniem przestrzennym. Historycznie uważano je za odrębne obszary polityki, ale po przyjęciu w 2008 r. dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej (MSFD)  dąży się do całościowej reakcji: podejście do zarządzania uwzględnia cały ekosystem i wyznacza cel osiągnięcia dobrego stanu środowiskowego w wielu konkretnych aspektach środowiska. Wsparciem dla dyrektywy MSFD jest ramowa dyrektywa wodna (WFD) regulująca stan ekologiczny wód przybrzeżnych i przejściowych przez uwzględnienie presji składników odżywczych oraz presji chemicznej i hydromorfologicznej, jak również dyrektywy siedliskowa i ptasia, ustalające cele dotyczące ochrony niektórych siedlisk i gatunków morskich i przybrzeżnych.

Przewiduje się kontynuację rozwoju sektora morskiego, rolnictwa i turystyki; ważnym przyszłym celem w przypadku dyrektywy MSFD będzie zapewnienie, przez odpowiednie strategie zarządzania, zrównoważonego charakteru tego rozwoju dla środowiska. Takie strategie można wspierać przez wdrażanie zasad planowania zgodnych ze zintegrowanym zarządzaniem strefą przybrzeżną (ICZM) oraz zagospodarowaniem przestrzennym mórz (MSP).

Chociaż dyrektywa MSFD wyznacza cel środowiskowy dotyczący stanu zasobów ryb, wszystkie aspekty rybołówstwa uregulowane są we wspólnej polityce rybołówstwa (WPRyb). Nowa reforma zostanie przyjęta w 2012 r.

Powiązane łącza

  • MSFD wymaga osiągnięcia w wodach morskich do 2020 r. dobrego stanu środowiska dla wielu elementów biologicznych, w tym ryb. Oczekuje się, że zmniejszy ona obciążenia i skutki zanieczyszczeń w środowisku morskim.
  • ICZM zaleca opracowanie strategii umożliwiających osiągnięcie zrównoważonego rozwoju terenów przybrzeżnych.
  • MSP jest to narzędzie wspierające opracowywanie strategii zrównoważonego korzystania z mórz przez zbliżenie do siebie wielu podmiotów korzystających z mórz.
  • Ramowa dyrektywa wodna wymaga osiągnięcia do 2015 r. dobrego stanu ekologicznego lub dobrego potencjału ekologicznego elementów biologicznych i chemicznych w ujściach rzek i na wybrzeżach w całej UE, i oczekuje się, że zmniejszy to obciążenia zanieczyszczeniami i skutki zanieczyszczeń w ujściach i na wybrzeżach. Ograniczy to także presje powodowane przez zmiany hydromorfologiczne.
  • Dyrektywa dotycząca azotanów, której celem jest zmniejszenia zanieczyszczenia azotanami pochodzenia rolniczego;
  • Dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych, której celem jest zmniejszenie zanieczyszczeń pochodzących z oczyszczalni ścieków i niektórych sektorów przemysłu;
  • Dyrektywy UE siedliskowa i ptasia (zob. unijne przepisy dotyczące ochrony przyrody) stanowią podstawę europejskiej polityki ochrony przyrody. Dyrektywa siedliskowa opiera się na dwóch filarach: sieci obszarów chronionych Natura 2000 i surowym systemie ochrony gatunków.
  • Zagrożeniami związanymi ze zmianami klimatu zajmuje się w skali globalnej Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC). Protokół z Kioto ustanawia docelowe poziomy emisji wiążące dla krajów rozwiniętych, które go ratyfikowały, takich jak państwa członkowskie UE. Więcej informacji o polityce wobec zmian klimatu.

Geographic coverage

Greece Poland Romania Portugal Spain United Kingdom Netherlands Belgium Germany France Czech Republic Italy Cyprus Estonia Latvia Lithuania Finland Hungary Bulgaria Malta Denmark Iceland Switzerland Sweden Austria Luxembourg Ireland Liechtenstein Slovakia Norway Slovenia

Uwagi

Prenumeraty
Zarejestruj się, aby otrzymywać nasze raporty (w formie drukowanej i/lub elektronicznej) oraz kwartalne e-biuletyny
Śledź nasze działania
 
 
 
 
 
Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100