Zmiany klimatu a zdrowie człowieka

Zmień język:
Article Opublikowane 2015-10-19 Ostatnio modyfikowane 2016-09-15 10:50
Zmiany klimatu w Europie wywierają już wpływ na zdrowie publiczne i nadal będą to robić w przyszłości. Jak wpływają na Europejczyków dzisiaj? Jak rysuje się przyszłość? Zadaliśmy te pytania Bettinie Menne z WHO dla Europy.

 Image © Joseph Galea, Environment & Me/EEA

Czy zmiany klimatu wpływają na zdrowie człowieka?

Zmiany klimatu wpływają na zdrowie publiczne na wiele różnych sposobów. Istnieją skutki bezpośrednie i pośrednie, a także takie, które występują natychmiast, oraz takie, które występują przez dłuższy czas. Szacujemy, że w 2000 r. 150 000 zgonów na całym świecie było spowodowanych zmianami klimatu. Według nowego badania WHO przewiduje się, że do 2040 r. liczba ta wzrośnie do 250 000 zgonów rocznie na całym świecie. Ta szacowana liczba byłby jeszcze wyższa, gdybyśmy nie uwzględnili spadku umieralności dzieci, którego należy spodziewać się w przyszłych latach.

Ekstremalne zjawiska pogodowe już należą do najważniejszych skutków zmian klimatu, które mają wpływ na zdrowie publiczne. Ponadto oczekuje się, że wzrośnie umieralność związana z falami upałów i powodziami, szczególnie w Europie. Również zmiany pod względem występowania chorób wektorowych będą oddziaływać na zdrowie człowieka.

W jaki sposób ekstremalne zjawiska pogodowe wpływają na zdrowie publiczne?

Różne rodzaje ekstremalnych zjawisk pogodowych oddziałują na różne regiony. Fale upałów są problemem głównie w południowej Europie i w regionie Morza Śródziemnego, ale stanowią również problem w innych regionach. Według szacunków fala upałów w 2003 r. spowodowała 70 000 zgonów w 12 państwach europejskich, w większości wśród osób starszych. Wraz z wiekiem pogarsza się regulacja cieplna organizmu, co sprawia, że osoby starsze są bardziej wrażliwe na wysoką temperaturę.

Przewiduje się, że do 2050 r. fale upałów będą przyczyną 120 000 zgonów rocznie w Unii Europejskiej i będą przekładały się na koszt gospodarczy rzędu 150 mld EUR, jeżeli nie zostaną podjęte żadne dalsze środki. Te wyższe szacunki wynikają nie tylko z wyższych temperatur i ich częstszego występowania, ale również ze zmian demograficznych w Europie. Obecnie około 20% obywateli UE jest w wieku ponad 65 lat, i oczekuje się, że w 2050 r. odsetek osób w takim wieku wzrośnie w populacji do około 30%.

Wysokie temperatury często wiążą się również z zanieczyszczeniem powietrza, a w szczególności z zanieczyszczeniem ozonem w warstwie przyziemnej. Zanieczyszczenie powietrza może powodować zaburzenia układu oddechowego i układu krążenia, zwłaszcza u dzieci i osób starszych, i może prowadzić do przedwczesnych zgonów.

Inne ekstremalne zjawiska pogodowe – takie jak obfite opady, które mogą powodować powodzie – także wpływają na zdrowie publiczne.

Jak powodzie oddziałują na nasze zdrowie?

Podam konkretny przykład – niszczycielskie powodzie w 2014 r. w Bośni i Hercegowinie, Chorwacji i Serbii spowodowały 60 zgonów i dotknęły ponad 2,5 mln osób. Oprócz bezpośrednich skutków dla zdrowia powodzie miały wpływ również na działania ratownicze oraz publiczną służbę zdrowia. Wiele szpitali, a zwłaszcza ich niższych pięter, gdzie często znajduje się ciężki sprzęt medyczny, uległo zalaniu. To ograniczyło zdolność służby zdrowia do radzenia sobie z klęską i opiekowania się pacjentami.

W następstwie takiej klęski osoby przesiedlone, które straciły swoje domy, mogą również cierpieć na inne długotrwałe problemy zdrowotne, w tym stres.

Istnieją także pośrednie zagrożenia dla zdrowia, głównie powodowane degradacją lub zanieczyszczeniem środowiska. Na przykład powodzie mogą przenosić zanieczyszczenia i chemikalia z obiektów przemysłowych oraz ścieki. Może to prowadzić do skażenia wody pitnej i gruntów rolnych. Niewłaściwe gospodarowanie i usuwanie fekaliów i substancji chemicznych może prowadzić do tego że, wody powodziowe lub intensywniejsze spływy powierzchniowe mogą przenosić zanieczyszczenia do jezior i mórz, a część z nich może trafić do naszego łańcucha pokarmowego.

Jakie inne rodzaje zagrożeń dla zdrowia są związane ze zmianami klimatu?

Zagrożenia dla zdrowia pochodzą z różnych źródeł. Wyższe temperatury sprzyjają pożarom lasów. Co roku na kontynencie europejskim występuje około 70 000 pożarów lasów. Chociaż znaczna większość spowodowana jest przez działalność człowieka, wysokie temperatury i susze często przyczyniają się do zwiększenia łącznych szkód. Podczas gdy niektóre pożary mogą skutkować utratą życia i mienia, wszystkie pożary powodują zanieczyszczenie powietrza, zwłaszcza pyłem zawieszonym. To z kolei prowadzi do nasilenia występowania chorób i przedwczesnych zgonów.

Wyższe temperatury, łagodniejsze zimy i bardziej deszczowe lata sprawiają, że poszerza się obszar, na którym pewne owady przenoszące choroby (takie jak kleszcze i komary) mogą przetrwać i dobrze się rozwijać. Owady te mogą następnie przenosić choroby – takie jak borelioza, denga i malaria – na nowe obszary, gdzie wcześniej klimat im nie sprzyjał.

Zmiany klimatu mogą również oznaczać, że niektóre choroby będą słabiej rozprzestrzeniać się na obszarach, na których obecnie występują. Na przykład ocieplenie w przyszłości może spowodować, że kleszcze – a w konsekwencji choroby odkleszczowe – będą występowały na wyższych wysokościach i dalej na północ, co będzie ściśle związane ze zmieniającym się występowaniem ich naturalnych żywicieli, takich jak jelenie.

Zmiany sezonowe, czyli to, że niektóre pory roku rozpoczynają się wcześniej i trwają dłużej, również mogą mieć niekorzystne skutki dla zdrowia ludzi. Może to mieć szczególny wpływ na osoby cierpiące na alergie. Możemy również doświadczać rekordowej liczby ataków astmy wskutek ekspozycji na różne alergeny jednocześnie.

Istnieją również inne długofalowe zagrożenia dla zdrowia związane ze zmianami klimatu. Należy spodziewać się, że zmiany temperatury powietrza i ilości opadów wpłyną na zdolność produkcji żywności w szeroko rozumianym regionie paneuropejskim1, przy czym w Azji Środkowej nastąpi znaczący spadek tej zdolności. Dalszy spadek zdolności produkcyjnej w regionie może nie tylko zaostrzyć problem niedożywienia, ale także może mieć rozległe skutki w wyniku wzrostu cen żywności na całym świecie. Zmiany klimatu są zatem czynnikiem, który musimy brać pod uwagę, gdy rozpatrujemy bezpieczeństwo żywnościowe i dostęp do niedrogiej żywności. Mogą one nasilić istniejące problemy społeczne i ekonomiczne.

Jak organy publiczne mogą przygotować się na skutki zmian klimatu dla zdrowia?

W porównaniu z wieloma innymi regionami europejska służba zdrowia jest stosunkowo lepiej przygotowana do radzenia sobie ze skutkami zmian klimatu dla zdrowia. Na przykład jest mało prawdopodobne, żeby malaria ponownie rozprzestrzeniła się w Unii Europejskiej. Niemniej jednak pojedyncze zdarzenia, takie jak powodzie lub długotrwałe upały, będą nadal wywierać coraz większą presję na służbę zdrowia na dotkniętych obszarach. Państwa europejskie będą musiały wzmocnić i przystosować swoją służbę zdrowia, aby mogła sprostać potencjalnym skutkom zmian klimatu na obszarze ich występowania. Niektóre środki mogą polegać na przeniesieniu i remoncie szpitali, aby ustrzec się przed ewentualnymi zniszczeniami wskutek możliwych powodzi. Inne rodzaje środków to sprawniejsze narzędzia do wymiany informacji dedykowane grupom szczególnie wrażliwym, aby zapobiec ich ekspozycji na zanieczyszczenie.

WHO dla Europy zajmuje się skutkami zmian klimatu dla zdrowia od ponad 20 lat. Opracowujemy metody i narzędzia, przeprowadzamy oceny skutków oraz udzielamy państwom członkowskim pomocy w zakresie adaptacji do zmian klimatu. W naszym nowym raporcie zalecamy środki przystosowawcze, ale podkreślamy, że one same nie wystarczą.

To całkiem oczywiste, że państwa muszą również podjąć działania na rzecz łagodzenia zmian klimatu w celu ochrony zdrowia publicznego. Niektóre z tych środków mogą mieć istotne dodatkowe korzyści dla zdrowia. Na przykład propagowanie „aktywnego transportu" (takiego jak ruch pieszy i rowerowy) może przyczynić się do ograniczenia występowania otyłości i chorób niezakaźnych. Również energia ze źródeł odnawialnych, na przykład energia słoneczna, może być pomocna w zapewnieniu ciągłości dostaw energii służbie zdrowia na obszarach oddalonych.

Bettina Menne
kierownik programu w WHO dla Europy.

Zmiany klimatu powodują wiele różnych skutków dla naszego zdrowia, ekosystemów i gospodarki. Skutki te prawdopodobnie staną się poważniejsze w najbliższych dziesięcioleciach. Jeżeli nie zajmiemy się nimi, mogą one okazać się bardzo kosztowne za sprawą pogorszenia stanu zdrowia, niekorzystnych skutków dla ekosystemów oraz szkód w mieniu i infrastrukturze.

Geographic coverage

Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Czech Republic, Denmark, Estonia, Finland, France, Germany, Greece, Hungary, Iceland, Ireland, Italy, Latvia, Liechtenstein, Lithuania, Luxembourg, Malta, Netherlands, Norway, Poland, Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland, Turkey, United Kingdom
Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100