Rolnictwo wobec zmian klimatu

Zmień język:
Article Opublikowane 2015-10-19 Ostatnio modyfikowane 2016-07-11 15:55
Rolnictwo zarówno przyczynia się do zmian klimatu, jak i odczuwa ich skutki. UE musi zredukować swoje emisje gazów cieplarnianych pochodzących z rolnictwa i przystosować swój system produkcji żywności do zmian klimatu. Zmiany klimatu są jednak tylko jedną z wielu presji na rolnictwo. W obliczu rosnącego globalnego popytu i konkurencji o zasoby produkcję i konsumpcję żywności w UE należy postrzegać w szerszym kontekście, łączącym rolnictwo, energetykę i bezpieczeństwo żywnościowe.

 Image © Javier Arcenillas, Environment & Me/EEA

Jedzenie jest podstawową potrzebą człowieka, a zdrowa dieta jest elementem kluczowym dla naszego zdrowia i dobrostanu. Złożony i coraz bardziej zglobalizowany system produkcji i dostaw żywności rozwinął się z czasem, aby zaspokajać nasze zapotrzebowanie na żywność i chęć poznania różnych smaków. W dzisiejszym świecie ryba złowiona w Atlantyku może w ciągu kilku dni zostać podana w restauracji w Pradze wraz z ryżem importowanym z Indii. Podobnie europejskie produkty spożywcze są sprzedawane i spożywane za granicą.

Rolnictwo przyczynia się do zmian klimatu

Przed dotarciem na nasze talerze nasza żywność jest produkowana, przechowywana, przetwarzana, pakowana, transportowana, przygotowywana i podawana. Zaopatrywanie w żywność wiąże się na każdym etapie z uwalnianiem gazów cieplarnianych do atmosfery. W rolnictwie dochodzi w szczególności do emisji znacznych ilości metanu i podtlenku azotu – dwóch silnych gazów cieplarnianych. Metan jest wytwarzany przez zwierzęta gospodarskie podczas trawienia w wyniku fermentacji jelitowej i uwalniany z przewodu pokarmowego poprzez bekanie. Może również być uwalniany ze składowanego nawozu naturalnego i odpadów organicznych na składowiskach. Emisje podtlenku azotu są pośrednim produktem pochodzącym z organicznych i mineralnych nawozów azotowych.

W 2012 r. rolnictwo odpowiadało za 10% całkowitych emisji gazów cieplarnianych w UE. Znaczący spadek liczby zwierząt gospodarskich, efektywniejsze używanie nawozów i lepsze gospodarowanie nawozem naturalnym doprowadziły w latach 1990–2012 do redukcji emisji pochodzących z rolnictwa w UE o 24%.

W innych częściach świata panują jednak zupełnie odmienne tendencje w rolnictwie. W latach 2001–2011 globalne emisje z produkcji roślinnej i zwierzęcej zwiększyły się o 14%. Wzrost nastąpił głównie w krajach rozwijających się i wynikał ze zwiększenia całkowitej produkcji rolnej. Było to spowodowane większym globalnym popytem na żywność oraz zmianami wzorców konsumpcji żywności wynikającymi z rosnących dochodów w niektórych krajach rozwijających się. Emisje z fermentacji jelitowej zwiększyły się o 11% w tym okresie i stanowiły 39% całkowitych emisji gazów cieplarnianych w sektorze rolnym w 2011 r.

Biorąc pod uwagę zasadnicze znaczenie żywności w naszym życiu, dalsza redukcja emisji gazów cieplarnianych pochodzących z rolnictwa pozostaje dość trudna. Niemniej jednak nadal istnieją możliwości dalszego ograniczania emisji gazów cieplarnianych związanych z produkcją żywności w UE. Pomocne może w tym być włączenie innowacyjnych technik do metod produkcji, na przykład wychwytywanie metanu z nawozu naturalnego, efektywniejsze używanie nawozów oraz wydajniejsza produkcja mięsa i produktów mlecznych (tj. redukcja emisji na jednostkę produkowanej żywności).

Poza tym wzrostem wydajności do dalszego zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych związanych z żywnością mogą przyczynić się zmiany w strukturze konsumpcji. Ogólnie rzecz biorąc, mięso i produkty mleczne mają największy ślad globalny pod względem emisji dwutlenku węgla oraz zużycia surowców i wody na kilogram żywności. Jeżeli chodzi o emisje gazów cieplarnianych, produkcja zwierzęca i produkcja pasz generują po ponad 3 mld ton ekwiwalentu CO2 każda. Transport z gospodarstw i przetwarzanie generują jedynie ułamek emisji związanych z żywnością. Poprzez ograniczenie ilości odpadów spożywczych i konsumpcji produktów spożywczych przyczyniających się do wysokiej emisji gazów cieplarnianych możemy przyczynić się do redukcji emisji tych gazów z rolnictwa.

Zmiany klimatu wpływają na rolnictwo

Uprawy wymagają odpowiedniej gleby, wody, światła słonecznego i ciepła, aby mogły rosnąć. Wyższe temperatury powietrza już wpłynęły na długość sezonu wegetacyjnego w dużej części Europy. Pory kwitnienia i zbioru upraw zbóż obecnie przypadają w sezonie kilka dni wcześniej. Oczekuje się, że zmiany te będą postępować w wielu regionach.

Ogólnie rzecz biorąc, w północnej Europie wydajność rolnictwa może wzrosnąć wskutek dłuższego sezonu wegetacyjnego i wydłużenia okresu bezmroźnego. Wyższe temperatury i dłuższy sezon wegetacyjny mogą również umożliwić uprawę nowych roślin. W południowej Europie można się jednak spodziewać, że przypadki ekstremalnych upałów oraz spadek ilości opadów i dostępności wody zmniejszą wydajność upraw. Oczekuje się również, że plony z upraw będą coraz bardziej zróżnicowane rok do roku z powodu ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz innych czynników, takich jak szkodniki czy choroby.

W części obszaru śródziemnomorskiego wskutek ekstremalnych upałów i braku wody w ciągu letnich miesięcy niektóre letnie rośliny mogą być uprawiane zimą zamiast latem. Na innych obszarach, na przykład w zachodniej Francji i południowo-wschodniej Europie, spodziewane jest pogorszenie plonów z powodu gorących i suchych miesięcy letnich bez możliwości przeniesienia produkcji roślinnej na zimę.

Zmiany pod względem temperatur i sezonu wegetacyjnego mogą również wpływać na rozmnażanie i rozprzestrzenianie się niektórych gatunków, takich jak owady i inwazyjne chwasty, lub na rozprzestrzenianie się chorób, co z kolei może wpływać na wydajność upraw. Część ewentualnych strat w plonach można zrekompensować dzięki takim praktykom rolnym, jak płodozmian, aby dostosować uprawy do dostępności wody, można dostosować terminy siewu do temperatur powietrza i struktury opadów, oraz użytkować takie odmiany upraw, które są lepiej dostosowane do nowych warunków (np. upraw odpornych na wysokie temperatury i suszę).

Zmiany klimatu mają wpływ nie tylko na lądowe źródła żywności. Występowanie niektórych ławic ryb w północno-wschodnim Atlantyku już uległo zmianie, co wpłynęło na społeczności, dla których połów, przetwórstwo rybne i inne związane z nimi działalności stanowią podstawę do funkcjonowania. Poza intensywniejszą żeglugą morską wyższe temperatury wody mogą również sprzyjać zadomowieniu się inwazyjnych gatunków morskich, powodując wyniszczenie lokalnych zasobów ryb.

Niektóre fundusze UE, w tym Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, wspólna polityka rolna (WPR) oraz pożyczki z Europejskiego Banku Inwestycyjnego, są dostępne dla rolników i społeczności rybackich, aby pomóc im przystosować się do zmian klimatu.Istnieją również inne fundusze w ramach WPR, których celem jest wspieranie redukcji emisji gazów cieplarnianych pochodzących z działalności rolniczej.

Globalny rynek, globalny popyt, globalne ocieplenie...

Zgodnie z prognozowanym wzrostem populacji i przewidywanymi zmianami nawyków żywieniowych na rzecz większej konsumpcji mięsa oczekuje się, że globalne zapotrzebowanie na żywność w nadchodzących dekadach wzrośnie nawet o 70%. Rolnictwo już teraz jest jednym z sektorów gospodarki mających największy wpływ na środowisko. Ten znaczny wzrost zapotrzebowania bez wątpienia wywoła dodatkową presję. Jak możemy zaspokoić to rosnące światowe zapotrzebowanie, a jednocześnie ograniczać wpływ europejskiej produkcji i konsumpcji żywności na środowisko?

Ograniczanie ilości produkowanej żywności nie jest realnym rozwiązaniem. UE jest jednym z największych światowych producentów żywności – wytwarza około jednej ósmej światowej produkcji zbóż, dwóch trzecich światowej produkcji wina, połowy światowej produkcji buraków cukrowych i trzech czwartych światowej produkcji oliwy z oliwek. Jakiekolwiek zmniejszenie produkcji podstawowych produktów prawdopodobnie zagrozi bezpieczeństwu żywnościowemu w UE i na świecie, a także spowoduje wzrost światowych cen żywności. Utrudniłoby to wielu grupom na całym świecie dostęp do niedrogiej i pełnowartościowej żywności.

Produkowanie większej ilości żywności na terenach, które już są wykorzystywane na potrzeby rolnictwa, często wiąże się z intensywniejszym stosowaniem nawozów azotowych, co z kolei powoduje emisje podtlenku azotu i przyczynia się do zmian klimatu. Intensywne rolnictwo i stosowanie nawozów powodują również emisję azotanów do gleby i wody. Chociaż nie wiąże się to bezpośrednio ze zmianami klimatu, wysokie stężenia substancji biogennych (szczególnie fosforanów i azotanów) w zbiornikach wodnych powodują eutrofizację. Eutrofizacja sprzyja rozrostowi glonów i wyczerpywaniu tlenu w wodzie, co z kolei ma poważny wpływ na organizmy wodne i jakość wody.

Zarówno w Europie, jak i innych miejscach na świecie zaspokajanie rosnącego zapotrzebowania na żywność poprzez zwiększanie powierzchni wykorzystywanych gruntów miałoby poważne skutki dla środowiska i klimatu. Obszary najbardziej odpowiednie na cele rolnicze w Europie są już w dużym stopniu wykorzystywane pod uprawy. Grunty, szczególnie żyzne grunty rolne, są w Europie i na całym świecie zasobem ograniczonym.

Przekształcanie lasów w grunty rolne również nie jest rozwiązaniem, ponieważ proces ten jest źródłem emisji gazów cieplarnianych. Podobnie jak inne zmiany użytkowania gruntów wylesianie (obecnie mające miejsce głównie poza obszarem Unii Europejskiej) zagraża również różnorodności biologicznej, przez co jeszcze bardziej osłabia się zdolność przyrody do radzenia sobie ze skutkami zmian klimatu (na przykład jeśli chodzi o wchłanianie wody z obfitych opadów).

Konkurujące potrzeby

To oczywiste, że świat będzie musiał wytwarzać więcej żywności i że kluczowe zasoby są ograniczone. Rolnictwo wywiera duży wpływ na środowisko i klimat. Ponadto zmiany klimatu wpływają – i nadal będą wpływały – na to, ile żywności można wyprodukować i gdzie.

Kto może co i gdzie produkować – to kwestia społeczno-polityczna, która w przyszłości prawdopodobnie stanie się bardziej kontrowersyjna. Globalna rywalizacja o te podstawowe zasoby, szczególnie w obliczu skutków zmian klimatu, skłania kraje rozwinięte do nabywania dużych obszarów gruntów rolnych w krajach mniej rozwiniętych. Takie zakupy gruntów i skutki zmian klimatu nasuwają pytania o bezpieczeństwo żywnościowe, w szczególności w krajach rozwijających się. Bezpieczeństwo żywnościowe jest nie tylko kwestią produkcji wystarczającej ilości żywności, ale też dostępu do żywności o wystarczającej wartości odżywczej.

Ten złożony problem wymaga spójnego i zintegrowanego podejścia ze strony polityki do zmian klimatu, energii i bezpieczeństwa żywnościowego. Wobec zmian klimatu i rywalizacji o ograniczone zasoby cały system produkcji żywności będzie musiał ulec przekształceniu i stać się bardziej zasobooszczędny. Jednocześnie należy stale ograniczać jego wpływ na środowisko, w tym emisje gazów cieplarnianych. Musimy zwiększyć plony przy jednoczesnym zmniejszeniu zależności od chemikaliów rolniczych, ograniczyć ilość odpadów spożywczych i ograniczyć konsumpcję żywności pochłaniającej dużą ilość zasobów i generującej dużą ilość gazów cieplarnianych, takiej jak mięso.

Przy tym musimy też pamiętać, że rolnicy mogą odgrywać ważną rolę w utrzymaniu europejskiej różnorodności biologicznej i gospodarowaniu nią. Stanowią również niezbędny element gospodarki na obszarach wiejskich. Instrumenty polityki mające na celu rozwiązanie tego bardzo złożonego problemu dotyczącego żywności i środowiska powinny zatem uwzględniać wpływ rolnictwa na środowisko i jego społeczno-gospodarcze znaczenie dla wielu społeczności.

Rolnictwo zarówno przyczynia się do zmian klimatu, jak i odczuwa ich skutki. UE musi zredukować swoje emisje gazów cieplarnianych pochodzących z rolnictwa i przystosować swój system produkcji żywności do zmian klimatu. W obliczu rosnącego globalnego popytu i konkurencji o zasoby produkcję i konsumpcję żywności w UE należy postrzegać w szerszym kontekście, łączącym rolnictwo, energetykę i bezpieczeństwo żywnościowe.

Powiązane treści

Geographic coverage

Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Czech Republic, Denmark, Estonia, Finland, France, Germany, Greece, Hungary, Iceland, Ireland, Italy, Latvia, Liechtenstein, Lithuania, Luxembourg, Malta, Netherlands, Norway, Poland, Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland, Turkey, United Kingdom
Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100