Czy jesteśmy gotowi na zmiany klimatu?

Zmień język:
Article Opublikowane 2015-10-19 Ostatnio modyfikowane 2016-06-03 01:11
Topics: ,
Zmiany klimatu powodują wiele różnych skutków dla naszego zdrowia, ekosystemów i gospodarki. Skutki te prawdopodobnie staną się poważniejsze w najbliższych dziesięcioleciach. Jeżeli nie zajmiemy się nimi, mogą one okazać się bardzo kosztowne za sprawą pogorszenia stanu zdrowia, niekorzystnych skutków dla ekosystemów oraz szkód w mieniu i infrastrukturze. W Europie już realizuje się wiele projektów adaptacyjnych, które służą dostosowaniu się do zmieniającego się klimatu.

 Image © Billy Horan, Environment & Me/EEA

Rok 2014 zostanie zapamiętany w całej Europie ze względu na ekstremalne zjawiska pogodowe, które wówczas wystąpiły. W maju 2014 r. cyklon z układem niskiego ciśnienia uderzył w południowo-wschodnią Europę, powodując rozległe powodzie i 2 000 osuwisk na całych Bałkanach. Następnie na początku czerwca 2014 r. w północnej Europie miała miejsce seria nawałnic. Do lipca 2014 r. Europę dotknął inny problem: upał. Fali upałów doświadczyły Europa Wschodnia i Wielka Brytania.

Ekstremalne zjawiska pogodowe, jak również stopniowe zmiany klimatu – takie jak podnoszący się poziom mórz i ocieplanie się oceanów – nadal będą występowały. Co więcej, należy oczekiwać, że zjawiska te staną się częstsze i bardziej intensywne w przyszłości. Nawet gdyby wszystkie kraje dziś radykalnie ograniczyły emisje gazów cieplarnianych, to gazy cieplarniane, które już zostały uwolnione do atmosfery, powodowałyby dalsze ocieplanie klimatu. Oprócz znacznej redukcji emisji gazów cieplarnianych kraje w Europie i na całym świecie muszą wprowadzić politykę i środki mające na celu przystosowanie się do zmian klimatu.

Klimat w Europie zmienia się

Zmieniający się klimat wpłynie na niemal każdy aspekt naszego życia. Większa intensywność i częstotliwość opadów w wielu regionach Europy będzie oznaczała częste i poważne powodzie, niszczące domy i wpływające na inną infrastrukturę (np. transportową i energetyczną) na zagrożonych obszarach. W innych częściach Europy, w tym w południowej Europie, wyższe temperatury i mniejsza ilość opadów będą oznaczały, że wiele obszarów mogą dotknąć susze. Może to powodować, że rolnictwo, przemysł i gospodarstwa domowe będą rywalizować o ograniczone zasoby wodne. Może to również stwarzać więcej problemów zdrowotnych związanych z wysokimi temperaturami.

Zmiany klimatu będą miały również wpływ na ekosystemy w całej Europie. Wiele sektorów gospodarki jest zależnych od zdrowych i stabilnych ekosystemów, które umożliwiają im dostarczanie ludziom różnych produktów i usług. Na przykład pszczoły zapylają nasze uprawy, natomiast lasy pomagają pochłaniać gazy cieplarniane. Zmiany w równowadze gatunków i siedlisk przyrodniczych w ekosystemach mogą mieć różnorodne skutki. Zmniejszenie ilości opadów deszczu w południowej Europie może uniemożliwić uprawę niektórych roślin, natomiast wyższe temperatury mogą umożliwić inwazyjnym gatunkom obcym i gatunkom przenoszącym choroby migrację na północ.

Cieplejsze oceany już zmuszają różne gatunki ryb do przesiedlenia się na północ, co z kolei wywiera dalszą presję na sektor rybołówstwa. Na przykład przeniesienie się stad makreli na północ pogłębiło już istniejący problem przełowienia śledzia i makreli w północno-wschodnim Atlantyku.

Zmiany klimatu wiążą się z kosztami

Ekstremalne zjawiska pogodowe mogą prowadzić do utraty życia oraz paraliżować działalność gospodarczą i społeczną na obszarze dotkniętym tymi zjawiskami. Często potrzebne są znaczne środki na odbudowę uszkodzonej infrastruktury i mienia. Większości szkód spowodowanych ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi w ostatnich dziesięcioleciach nie można jednak przypisać wyłącznie zmianom klimatu. Głównymi przyczynami zwiększenia szkód są rozwój społeczno-gospodarczy oraz decyzje dozwalające, na przykład rozbudowę miast na równinach zalewowych. Przewiduje się, że bez działań przystosowawczych koszty szkód wzrosną, a inne niekorzystne skutki nasilą się, gdyż nasz klimat wciąż się zmienia.

Koszty zmian klimatu w przyszłości są potencjalnie bardzo duże. W najnowszych badaniach szacuje się, że bez działań przystosowawczych liczba zgonów związanych z upałami może w Europie do 2100 r. osiągnąć około 200 000 rocznie, a koszt szkód spowodowanych przez powodzie rzeczne może przekraczać 10 mld EUR rocznie. W przypadku poważnych zmian klimatu i braku działań przystosowawczych pożary lasów mogą obejmować obszar około 800 000 hektarów rocznie. Liczba osób dotkniętych suszami również może wzrosnąć – siedmiokrotnie, do około 150 mln rocznie – zaś straty ekonomiczne z powodu podniesienia się poziomu morza wzrosną ponadtrzykrotnie – do 42 mld EUR rocznie.

Chociaż oczekuje się, że zmiany klimatu będą przede wszystkim wiązały się z kosztami dla społeczeństwa, mogą również stwarzać pewne nowe okoliczności, które często są powiązane z nowymi zagrożeniami. Cieplejsze zimy w północnej Europie mogą oznaczać mniejsze zapotrzebowanie na ogrzewanie zimą. Z drugiej strony cieplejsze lata mogą prowadzić do wzrostu zużycia energii na chłodzenie. Wskutek topnienia lodu morskiego arktyczne szlaki morskie mogą stać się dostępne dla żeglugi, co obniży koszty transportu. Nasilona żegluga może jednak narażać Arktykę na zanieczyszczenia i powinna być objęta regulacjami, aby zapewnić bezpieczeństwo i czystość tego obszaru.

Bez względu na to, jakie przewiduje się skutki, czy to większe opady, wyższe temperatury lub mniejsza dostępność słodkiej wody, państwa europejskie powinny dostosować swoje obszary wiejskie, miasta i gospodarkę do zmieniającego się klimatu i zmniejszyć naszą podatność na te zmiany.

Czym jest „adaptacja do zmian klimatu"?

„Adaptacja" obejmuje szeroki zakres strategii i działań, które służą przystosowaniu społeczeństwa do zmieniającego się klimatu. Wdrożenie polityki adaptacyjnej może ograniczyć skutki zmian klimatu i koszty szkód spowodowanych tymi zmianami oraz przygotować społeczeństwo do rozwoju i funkcjonowania w zmienionym klimacie. Niektóre z tych działań mają stosunkowo niskie koszty, na przykład kampanie informacyjne na temat sposobów chłodzenia się w ciepłe dni lub systemu wczesnego ostrzegania o falach upałów. Inne działania przystosowawcze mogą być bardzo kosztowne, na przykład budowa wałów i umocnień wybrzeży (tego typu środki obejmujące budowę często nazywa się „adaptacją szarą"), przenoszenie domów z obszarów zalewowych lub rozbudowa zbiorników retencyjnych w odpowiedzi na susze.

Niektóre środki przystosowawcze polegają na stosowaniu naturalnych metod w celu zwiększenia odporności danego obszaru na zmiany klimatu. Takie działania – „adaptacja zielona" – obejmują odtwarzanie wydm, aby zapobiegać erozji, lub sadzenie drzew na brzegach rzek, aby ograniczyć powodzie. Tego rodzaju środki adaptacji zielonej wdrożono w mieście Nijmegen w Holandii. Rzeka Waal skręca i zwęża się w okolicach Nijmegen, powodując powodzie w tym nadbrzeżnym mieście. Aby zapobiec szkodom w wyniku powodzi, miasto buduje kanał, dając rzece więcej miejsca. Dzięki temu powstają także nowe obszary rekreacyjne oraz tereny zielone.

Holenderski program „Budowanie z naturą" jest kolejnym dobrym przykładem połączenia adaptacji szarej i zielonej. Promuje on odtwarzanie przybrzeżnych terenów podmokłych, takich jak: bagna, trzcinowiska, moczary i równiny błotne. Te tereny podmokłe pomagają uniknąć osiadania gleby dzięki systemom korzeniowym roślin bagiennych. Poprzez zapobieganie osiadaniu gleby na obszarach przybrzeżnych chroni się okoliczny obszar przed powodziami.

Inne środki przystosowawcze polegają na wykorzystywaniu przepisów, podatków, zachęt finansowych i kampanii informacyjnych w celu zwiększenia odporności na zmiany klimatu („adaptacja miękka"). Kampania informacyjna w Saragossie, w Hiszpanii, sprawiła, że 700 000 mieszkańców tego miasta stało się bardziej świadomych konieczności oszczędnego korzystania z wody, aby przetrwać dłuższe susze, których można spodziewać się w tym półpustynnym regionie. W połączeniu z kontrolą strat z sieci wodociągowej projekt ten doprowadził do zmniejszenia dziennego zużycia wody na osobę prawie o połowę w porównaniu z 1980 r., zaś całkowite zużycie wody w mieście zmalało o 30% od 1995 r.

Adaptacja w Unii Europejskiej

Unia Europejska i jej państwa członkowskie już pracują nad dostosowaniem się do zmian klimatu. W 2013 r. Komisja Europejska przyjęła komunikat pt. „Strategia UE w zakresie adaptacji do zmian klimatu", który pomaga państwom planować ich działania przystosowawcze. Strategia ta promuje także poszerzanie wiedzy i dzielenie się nią oraz ma na celu zwiększenie odporności kluczowych sektorów z wykorzystaniem funduszy unijnych. Ponad 20 państw UE przyjęło już własne strategie adaptacji, przedstawiając wstępne działania, które podejmą (np. oceny podatności i badania), oraz sposób, w jaki zamierzają przystosować się do zmieniającego się klimatu. Jeżeli jednak chodzi o konkretne działania w praktyce, w wielu państwach wciąż pozostają one na bardzo wczesnym etapie realizacji.

Przeprowadzone przez EEA badanie rozwiązań adaptacyjnych wykazało, że gospodarka wodna jest sektorem, który większość państw traktuje priorytetowo. Kraje przeznaczają jednak również środki na informowanie obywateli. Na przykład w ramach działań na rzecz ograniczenia rozprzestrzeniania się chorób przenoszonych przez owady region Emilia-Romania prowadzi kampanię informacyjną na temat zagrożeń związanych z boreliozą, dengą i gorączką Zachodniego Nilu.

Wiele państw utworzyło internetowe platformy wiedzy na temat adaptacji do zmian klimatu, aby ułatwić wymianę międzynarodowych, krajowych i lokalnych doświadczeń i dobrych praktyk. Portal Climate-ADAPT, zarządzany przez Europejską Agencję Środowiska i Komisję Europejską, stanowi europejską platformę wymiany takich doświadczeń.

Brak adaptacji nie jest możliwy

Ekstremalne zjawiska pogodowe i kierunki działań UE spowodowały, że polityka i rozwiązania adaptacyjne w ostatnich dziesięcioleciach zajmują wyższą pozycję w programie politycznym państw europejskich. Według niedawnych badań wiele krajów nie ma jednak możliwości podjęcia działań wskutek braku takich zasobów, jak czas, pieniądze lub technologia. Duża liczba państw postrzega jako przeszkody również „brak pewności co do zakresu zmian klimatu w przyszłości" oraz „niejasny podział odpowiedzialności".

Skutki zmian klimatu różnią się w zależności od regionu. Politykom trudno również uwzględniać przyszłe zmiany dobrobytu, infrastruktury i populacji w swoich planach adaptacji do zmian klimatu. Czego będzie potrzebowała coraz starsza i w coraz większym stopniu zurbanizowana ludność w zakresie transportu, mieszkalnictwa, energii, opieki zdrowotnej czy po prostu produkcji żywności w warunkach zmieniającego się klimatu?

Zamiast traktować adaptację jako odrębną dziedzinę polityki, najlepiej byłoby ją realizować poprzez lepszą integrację z każdym innym obszarem polityki publicznej. W ramach swoich strategii przystosowawczych państwa UE i Unia Europejska badają, w jaki sposób mogą włączyć zagadnienia związane z adaptacją do zmian klimatu do różnych sektorów polityki, takich jak rolnictwo, zdrowie, energia lub transport.

W szczególności ekstremalne zjawiska pogodowe pokazują, że nieprzystosowanie się to bardzo kosztowna decyzja, która nie jest realną możliwością w perspektywie średnio- i długookresowej. Na przykład infrastruktura transportowa często ulega poważnemu uszkodzeniu wskutek powodzi. Gdy przepływ osób, towarów lub usług jest utrudniony, pośrednie koszty dla gospodarki mogą być wielokrotnie wyższe niż bezpośrednie koszty uszkodzonej infrastruktury transportowej.

To oczywiste, że – podobnie jak w przypadku wielu innych projektów infrastrukturalnych – przystosowanie infrastruktury transportowej jest kosztowne. Może być również trudne, ponieważ system transportu obejmuje różne grupy, od producentów pojazdów, zarządców infrastruktury, po podróżnych. Jedno z opłacalnych rozwiązań polega na zastosowaniu środków przystosowawczych, na etapie budowy lub remontu infrastruktury. Budżet UE oferuje różne możliwości finansowania wspierające projekty infrastrukturalne.

Skuteczne rozwiązanie wymaga długofalowej i szerszej perspektywy oraz uwzględnienia zmian klimatu w różnych dziedzinach polityki publicznej związanych ze zrównoważonym rozwojem. Realizacja działań adaptacyjnych do zmian klimatu nasuwa pytania o to, jak budować nasze miasta, jak transportować ludzi i produkty, jak dostarczać energię do naszych domów i fabryk, jak produkować nasze pożywienie oraz jak gospodarować naszym środowiskiem naturalnym.

Oczywiste jest również, że skuteczne połączenie środków adaptacyjnych i łagodzących może pomóc zapewnić, aby przyszłe skutki zmian klimatu były ograniczone oraz aby Europa była lepiej przygotowana i bardziej odporna na te skutki.

Zmiany klimatu powodują wiele różnych skutków dla naszego zdrowia, ekosystemów i gospodarki. Skutki te prawdopodobnie staną się poważniejsze w najbliższych dziesięcioleciach. Jeżeli nie zajmiemy się nimi, mogą one okazać się bardzo kosztowne za sprawą pogorszenia stanu zdrowia, niekorzystnych skutków dla ekosystemów oraz szkód w mieniu i infrastrukturze.

Powiązane treści

Related infographics

Podobne publikacje

Geographic coverage

Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Czech Republic, Denmark, Estonia, Finland, France, Germany, Greece, Hungary, Iceland, Ireland, Italy, Latvia, Liechtenstein, Lithuania, Luxembourg, Malta, Netherlands, Norway, Poland, Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland, Turkey, United Kingdom
Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100