Odpady – problem czy zasób?

Zmień język:
Article Opublikowane 2014-08-06 Ostatnio modyfikowane 2016-08-31 14:59
Odpady to nie tylko problem dla środowiska, ale także straty gospodarcze. Przeciętny Europejczyk produkuje 481 kg odpadów komunalnych rocznie. Coraz więcej odpadów poddawane jest recyklingowi lub kompostowaniu, a mniej trafia na składowiska. Jak możemy zmienić sposoby produkcji i wzorce konsumpcji, aby z jednej strony wytwarzać coraz mniej odpadów, a z drugiej wykorzystywać wszystkie powstające odpady jako zasób?

 Image © (c) Andrzej Bochenski / EEA

Europa generuje ogromne ilości odpadów: spożywczych i ogrodowych, budowlanych i rozbiórkowych, górniczych, przemysłowych oraz osadów; wyrzucamy stare telewizory, samochody, baterie, torby plastikowe, papier, odpady sanitarne, ubrania i meble – lista jest długa.

Ilość wytwarzanych odpadów ściśle wynika z przyjętych przez nas wzorców konsumpcji i produkcji. Wyzwanie stanowi już sama liczba produktów wprowadzanych na rynek. Zmiany demograficzne, takie jak wzrost liczby jednoosobowych gospodarstw domowych, także wpływa na ilość wytwarzanych odpadów (np. w związku z większą liczbą mniejszych opakowań).

Mnogość rodzajów odpadów i złożonych procesów ich przetwarzania (w tym nielegalnych) sprawia, że trudno o pełny ogląd wytwarzanych odpadów oraz zlokalizowanie miejsca ich powstawania. Dostępne są dane dotyczące wszystkich typów odpadów, chociaż ich jakość jest zróżnicowana.

Ile odpadów wytwarzamy?

Centrum Danych o Odpadach UE zajmuje się zbieraniem i opracowywaniem informacji na temat odpadów na poziomie europejskim. Według danych za 2010 r. dotyczących 29 krajów europejskich (tj. UE-28 i Norwegii), około 60% wytworzonych odpadów stanowiły odpady mineralne i gleba, w większości pochodzące z prac budowlanych i rozbiórkowych oraz z górnictwa. Udział metalu, papieru i tektury, drewna, odpadów chemicznych i medycznych oraz odpadów zwierzęcych i roślinnych w ogólnej masie wytworzonych odpadów wahała się między 2 a 4%.

Około 10% wszystkich odpadów wytwarzanych w Europie stanowią odpady komunalne, wytwarzane głównie przez gospodarstwa domowe, a w mniejszym stopniu także przez małe przedsiębiorstwa oraz budynki użyteczności publicznej, takie jak szkoły i szpitale.

W 2012 r. ilość odpadów komunalnych wygenerowanych na osobę w 33 krajach członkowskich Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) wyniosła 481 kg. Od 2007 r. obserwuje się lekką tendencję spadkową, co częściowo można wytłumaczyć kryzysem gospodarczym trwającym w Europie od 2008 r.

W 2010 r. w UE-28 i Norwegii wytworzono łącznie około 2,5 miliarda ton odpadów. Oto skąd pochodziły odpady i z czego się składały.

Na właściwej drodze – więcej recyklingu, mniej odpadów na składowiskach

Zaobserwowany w UE niewielki spadek ilości odpadów komunalnych do pewnego stopnia przyczynił się być może do ograniczenia ich wpływu na środowisko naturalne. Nie można jednak zapominać o tym, że jakkolwiek ważne są ilości odpadów, gospodarowanie nimi również odgrywa kluczową rolę.

W ogólnym ujęciu coraz więcej odpadów w UE poddaje się recyklingowi, przez co maleje ich ilość kierowana na składowiska. Udział odpadów komunalnych poddanych recyklingowi lub kompostowaniu w UE-27 wzrósł z 31% w 2004 r. do 41% w 2012 r.

Mimo tych osiągnięć nadal obserwuje się wyraźnie rozbieżności pomiędzy poszczególnymi krajami. Na przykład w Niemczech, Szwecji i Szwajcarii na składowiska trafia mniej niż 2% odpadów komunalnych podczas gdy w Chorwacji, na Łotwie i Malcie – ponad 90%. W większości krajów o najniższych wskaźnikach składowania odpadów obserwuje się wysoki udział recyklingu i spalania, a każdemu z tych procesów poddawane jest ponad 30% wszystkich odpadów komunalnych.

Prawodawstwo UE wyznacza ambitne cele

Zmiany gospodarowania odpadami są ściśle powiązane z prawodawstwem UE. Kluczowym aktem prawnym w tym zakresie jest dyrektywa ramowa w sprawie odpadów. Określono w niej hierarchię gospodarowania odpadami: począwszy od zapobiegania powstawaniu odpadów, przez przygotowanie do ponownego użycia, przetwarzanie i recykling, odzysk, na unieszkodliwianiu kończąc. Wprowadzenie przepisów dyrektywy ma możliwie jak najskuteczniej zapobiegać powstawaniu odpadów, pozwolić na wykorzystywanie jako zasobów już wygenerowanych opadów i zminimalizować ilość odpadów składowanych.

W dyrektywie ramowej w sprawie odpadów i innych dyrektywach UE (w sprawie składowania odpadów, pojazdów wycofanych z eksploatacji, odpadów elektrycznych i elektronicznych, baterii, opakowań itp.) określono konkretne cele. Na przykład do 2020 r. każdy kraj UE ma poddawać recyklingowi połowę odpadów komunalnych; do 2016 r. należy zbierać 45% baterii; do 2020 r. 70% (wagowo) odpadów budowlanych i rozbiórkowych innych niż niebezpieczne musi być poddane recyklingowi lub odzyskowi.

Aby osiągnąć swoje cele, kraje UE mogą przyjąć różne podejścia do gospodarki odpadami. Niektóre metody wydają się skuteczniejsze niż inne. Na przykład rozsądne opodatkowanie składowania odpadów wydaje się być skutecznym sposobem na ograniczenie ilości odpadów kierowanych na składowiska. Wydłużona odpowiedzialność producenta, polegająca na tym, że musi on odebrać produkt po zakończeniu jego eksploatacji, również może być skutecznym rozwiązaniem.

Znaczna część odpadów, które wyrzucamy może być poddana recyklingowi. Recykling sprzyja ochronie środowiska, ponieważ ogranicza ilość odpadów, które trafiają na składowiska i jest źródłem surowców do produkcji nowych towarów. Recykling sprzyja także rozwojowi innowacyjności i tworzeniu miejsc pracy.

Zanieczyszczenie powietrza, zmiany klimatu, zanieczyszczenie gleby i wody

Niewłaściwa gospodarka odpadami przyczynia się do zmian klimatu i zanieczyszczenia powietrza, bezpośrednio wpływa na wiele ekosystemów i gatunków.

Ze składowisk odpadów, uważanych za ostateczność w hierarchii postępowania z odpadami, uwalniania się metan – bardzo silny gaz cieplarniany przyczyniający się do powstawania zmian klimatycznych. Metan powstaje w związku z obecnością na składowiskach mikroorganizmów i odpadów biodegradowalnych, takich jak żywność, papier i odpady ogrodowe. W zależności od konstrukcji, składowiska mogą również powodować zanieczyszczenia gleby i wody.

Po tym, jak odpady zostaną zebrane, transportuje się je i poddaje przetwarzaniu. Podczas transportu do atmosfery emitowany jest dwutlenek węgla - najbardziej rozpowszechniony spośród gazów cieplarnianych – i inne substancje zanieczyszczające powietrze, w tym pyły.

Część odpadów może zostać spalona lub poddana recyklingowi. Energię wytworzoną w procesie spalania można wykorzystać do produkcji ciepła lub energii elektrycznej, i w ten sposób zastąpić energię produkowaną z wykorzystaniem węgla lub innych paliw. Odzysk energii z odpadów przyczynia się dzięki temu do redukcji emisji gazów cieplarnianych.

Recykling może jeszcze skuteczniej pomóc w zmniejszaniu emisji gazów cieplarnianych i innych substancji. Wykorzystanie materiałów pochodzących z recyklingu, zamiast nowych materiałów, przyczynia się do tego, że wydobycie lub wytwarzanie tych ostatnich można ograniczyć.

Wpływ odpadów na nasze zdrowie i ekosystemy

Niektóre ekosystemy, na przykład morskie i przybrzeżne, mogą poważnie ucierpieć z powodu niewłaściwej gospodarki odpadami oraz zaśmiecania. Odpady wyrzucane do morza stają się coraz większym problemem, i to nie tylko ze względów estetycznych. Stanowią one niebezpieczeństwo dla wielu gatunków morskich, które połykają pływające w wodzie odpady lub zaplątują się w nie.

Odpady wywierają również pośredni wpływ na środowisko naturalne. Wszystko, co nie zostaje poddane recyklingowi lub odzyskowi oznacza utratę surowców i innych nakładów w poszczególnych fazach życia produktu, tj. produkcji, transporcie i konsumpcji. Oddziaływania na środowisko w całym cyklu życia są znacznie większe niż w samej fazie gospodarowania odpadami.

Odpady wpływają na nasze zdrowie i jakość życia na wiele sposobów – bezpośrednio i pośrednio. Metan przyczynia się do pogłębiania zmian klimatu, do atmosfery uwalniane są zanieczyszczenia powietrza, zagrożone są zasoby wód śródlądowych, uprawa roślin odbywa się na zanieczyszczonej gleby, a do układów trawiennych ryb, które ostatecznie trafiają na nasze talerze, dostają się substancje toksyczne.

Niezgodne z prawem działania, takie jak nielegalne składowanie, spalanie lub eksport również odgrywają swoją rolę, chociaż trudno jest oszacować zasięg tych działań i ich skutki.

Straty gospodarcze i koszty zarządzania

Odpady są również przyczyną strat gospodarczych i obciążeniem dla naszego społeczeństwa. Niewykorzystywanie „pozostałości" oznacza marnowanie pracy i innych nakładów (gruntów, energii itp.) potrzebnych do wydobycia surowców, produkcji, dystrybucji i konsumpcji.

Co więcej, gospodarka odpadami kosztuje. Stworzenie infrastruktury służącej gromadzeniu, sortowaniu i recyklingowi jest kosztowne, ale kiedy już ona powstanie, recykling jest w stanie generować dochody i tworzyć miejsca pracy.

Nie możemy zapominać o globalnym wymiarze odpadów, związanym z eksportem i importem. To, co spożywamy i produkujemy w Europie może generować odpady w innych miejscach świata. Zdarza się, że odpady stają się towarem w legalnym i nielegalnym obrocie transgranicznym.

Odpady jako zasoby

A jeśli wykorzystalibyśmy odpady jako zasoby, redukując tym samym zapotrzebowanie na nowe zasoby? Wydobywanie mniejszej ilości surowców i wykorzystanie istniejących zasobów pomogłoby uniknąć niektórych oddziaływań powstających na kolejnych etapach cyklu życia produktu. W tym ujęciu, niewykorzystane odpady stanowią również potencjalne straty.

Jako jeden z kluczowych celów, Plan działania na rzecz zasobooszczędnej Europy zakłada wprowadzenie gospodarowania odpadami jako zasobami do 2020 r. W planie podkreślono również konieczność zapewnienia wysokiej jakości recyklingu, eliminacji składowania, ograniczenia odzysku energii do materiałów nienadających się do recyklingu oraz zapobiegania nielegalnemu przemieszczaniu odpadów.

Osiągnięcie tych celów jest możliwe. W wielu krajach odpady kuchenne i ogrodnicze stanowią największą część odpadów komunalnych. Kiedy zbiera się je oddzielnie, odpady te mogą stać się źródłem energii i zostać wykorzystane jako nawóz. Fermentacja beztlenowa jest metodą przetwarzania odpadów, która polega na poddaniu odpadów biodegradowalnych biologicznemu procesowi rozkładu podobnemu do tego, który zachodzi na składowiskach, ale w warunkach kontrolowanych. W procesie fermentacji powstaje biogaz oraz pozostałości, które można z kolei wykorzystać jako nawóz, jak kompost.

Przeprowadzone w 2011 r. przez EEA badanie dotyczyło potencjalnych korzyści wynikających z lepszej gospodarki odpadami komunalnymi. Płynące z niego wnioski są uderzające. Sprawniejsza gospodarka odpadami komunalnymi w latach 1995–2008 przyczyniła się do znacznej redukcji emisji gazów cieplarnianych, głównie dzięki zmniejszeniu ilości metanu pochodzącego ze składowisk oraz do uniknięcia emisji dzięki recyklingowi. Jeżeli do 2020 r. wszystkim krajom uda się spełnić wymogi określone w dyrektywie w sprawie składowania odpadów, emisja gazów cieplarnianych związana z cyklem życia produktów zmniejszy się o 62 mln ton ekwiwalentu CO2. Stanowiłoby to znaczący wkład w wysiłki na rzecz łagodzenia zmian klimatu w UE.

Najlepszym sposobem zmniejszenia wpływu odpadów na środowisko jest zapobieganie ich powstawaniu. Wiele odpadów, które wyrzucamy, nadaje się do ponownego wykorzystania, a inne mogą być poddane recyklingowi i stać się źródłem surowców.

Walka z odpadami rozpoczyna się od zapobiegania ich powstawaniu

Potencjalne zyski są ogromne i mogą usprawnić proces przechodzenia UE na gospodarkę obiegową, w której nic się nie marnuje. Im wyżej w hierarchii gospodarki odpadami podejmujemy działania, tym większe korzyści dla środowiska, nawet w krajach z wysokim poziomem recyklingu i odzysku.

Niestety nasze obecne systemy produkcji i konsumpcji niewystarczająco zachęcają do zapobiegania powstawaniu i ograniczania ilości odpadów. Cały łańcuch wartości, od fazy projektowania produktu i opakowania po wybór materiałów, musi zostać zaplanowany na nowo, tym razem z myślą o zapobieganiu powstawaniu odpadów. Pozostałości z jednego procesu mogą zostać wykorzystane jako w nakłady w innym.

Przejście wyżej w hierarchii postępowania z odpadami wymaga wspólnego wysiłku wszystkich zainteresowanych stron: konsumentów, producentów, polityków, władz lokalnych, zakładów przetwarzania odpadów itd. Konsumenci mogą sortować odpady w gospodarstwach domowych tylko pod warunkiem, że stworzona zostanie odpowiednia infrastruktura. Zależność ta działa również w drugą stronę. Gminy mogą poddawać recyklingowi więcej odpadów tylko jeśli sortowanie rozpocznie się już na poziomie gospodarstw domowych.

To, czy odpady stanowić będą problem czy zasób ostatecznie zależy od tego, w jaki sposób będziemy nimi gospodarować.

Geographic coverage

Europe
Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100