Powierzchnia ziemi i gleba pod naporem działań człowieka

Zmień język:
Article Opublikowane 2015-12-14 Ostatnio modyfikowane 2016-09-15 10:50
Powierzchnia ziemi i gleba mają zasadnicze znaczenie dla systemów przyrodniczych i społeczeństwa, jednak działania człowieka zagrażają ich funkcjonowaniu. Dlaczego tak się dzieje? Co robi Europa, aby temu zapobiec? Rok 2015 jest Międzynarodowym Rokiem Gleb, a więc kierujemy powyższe pytania do Geertrui Louwagie, która jest kierownikiem projektu z zakresu ocen i sprawozdawczości dotyczącej gleb w Europejskiej Agencji Środowiska.

 Image © Roger Langohr

Jakie problemy dotyczą powierzchni ziemi i gleby?

Powierzchnia ziemi i gleba są ograniczonymi i nieodnawialnymi zasobami ulegającymi stałej degradacji, co ma wpływ na ich zdolność do funkcjonowania i zapewnienia usług. Ich funkcje związane z wytwarzaniem żywności, produkcją biomasy i biopaliw, gromadzeniem dwutlenku węgla, zachowaniem różnorodności biologicznej gleby, filtrowaniem wody i obiegiem składników pokarmowych oraz dostarczaniem surowców są poddane stale nasilającym się presjom. Zagrożone jest również przyrodnicze i archeologiczne dziedzictwo gleb.

Do degradacji przyczynia się szereg procesów, w tym erozja gleby, spadek zawartości materii organicznej w glebie, zanieczyszczenie gleby oraz zasklepianie gleby (powstawanie nieprzepuszczalnej warstwy na powierzchni, inaczej nieprzepuszczalność). Wynikają one z takich działań człowieka, jak zajmowanie gruntów na cele antropogeniczne, intensywne użytkowanie ziemi (mające odzwierciedlenie między innymi w ilości substancji biogennych stosowanych na obszarach wiejskich) oraz zaniechanie upraw. Każdy proces ma wpływ na główne kwestie związane z ziemią: pokrycie terenu/użytkowanie ziemi, pokrywę roślinną i glebę. Decydują one o stanie i funkcjonowaniu zasobów powierzchni ziemi oraz o związanych z nimi przepływach towarów i usług. Mają one również wpływ na wartość naturalną powierzchni ziemi oraz ich wkład w dobrą jakość życia i dobrobyt ludzi.

Jakie działania są podejmowane w celu rozwiązania tych problemów?

Opracowane przez ONZ cele zrównoważonego rozwoju wyznaczą założenia dotyczące globalnych wysiłków na rzecz rozwiązywania problemów dotyczących powierzchni ziemi i gleby. W tym kontekście w 2012 r. rozpoczęto globalną inicjatywę dotyczącą wskaźników odnoszących się do powierzchni ziemi. Ma ona na celu opracowanie na poziomie globalnym zestawu wskaźników, które byłyby porównywalne w wieloletniej perspektywie. Inicjatywa, która początkowo skupiała się na prawach do ziemi, ma również na celu wywarcie wpływu na globalną Agendę Rozwojową po 2015 r. Wśród proponowanych w Agendzie wskaźników brakowało elementu środowiskowego i aby to uzupełnić, EEA wraz z Instytutem Zaawansowanych Badań nad Zrównoważonym Rozwojem (Institute for Advanced Sustainability Studies) zaproponowała następujące wskaźniki do monitorowania realizacji celów zrównoważonego rozwoju w zakresie powierzchni ziemi i gleb: zmiany pokrycia terenu/użytkowania ziemi, produktywność gruntów oraz zawartość węgla organicznego w glebie.

Jaki jest wkład EEA w te prace?

Działania EEA przyczyniają się do tworzenia polityki UE w dziedzinie ochrony powierzchni ziemi i gleby. Jednym z przykładów jest niedawno opracowana europejska ocena możliwości gleby do świadczenia usług ekosystemowych. Wieloletni program prac EEA obejmuje również efektywność gospodarowania zasobami powierzchni ziemi, ocenę i rachunki ekosystemowe.

Prace w zakresie efektywności gospodarowania zasobami powierzchni ziemi analizują równowagę między podażą gruntów a funkcjonalnym popytem na nie. Dostrzega się, że zasoby powierzchni ziemi są ograniczone i nieodnawialne, oraz bada się, jak zmiany pokrycia terenu, na przykład na potrzeby infrastruktury i przemysłu, wpływają na usługi zapewniane przez grunty. Uwzględnia się również ponowne wykorzystanie gruntów opuszczonych, które wcześniej były zagospodarowane, zamiast zajmowania nowych.

Prace dotyczące równowagi składników pokarmowych w glebie, na przykład azotu i fosforu, jak również metali, na przykład miedzi, cynku, kadmu i ołowiu, stanowią wkład w projekty EEA w zakresie oceny i rachunków ekosystemowych. W 2014 r. opracowano bilans składników dla poziomu UE i dla krajów. Obecnie badaniu poddano przekroczenia krytycznych poziomów ładunków amoniaku dla różnorodności biologicznej, wymywanie azotu i fosforu i ich spływ wodami gruntowymi i powierzchniowymi oraz wchłanianie kadmu w odniesieniu do jakości żywności.

EEA chce zharmonizować dane dotyczące tych zagadnień, tak aby można było porównywać dane krajowe w całej Europie. W tym kontekście EEA współpracuje ze Wspólnym Centrum Badawczym (JRC), które gromadzi dane o glebach w oparciu o mandat Europejskiego Ośrodka Danych o Glebach. Dane dotyczące powierzchni ziemi pochodzą z obserwacji satelitarnych z bazy Corine Land Cover (CLC) oraz warstw dużej rozdzielczości (HRL), w tym dotyczących warstwy nieprzepuszczalnej.

W celu zwrócenia większej uwagi na kwestie związane z powierzchnią ziemi i glebą EEA stworzyła również zbiór wskaźników tematycznych. Obejmuje on obecnie: zajmowanie gruntów na cele antropogeniczne, nieprzepuszczalność powierzchni, zarządzanie obszarami zanieczyszczonymi i fragmentację gruntów oraz zawiera wskaźniki pochodzące z prac w zakresie zmian klimatu dotyczące między innymi materii organicznej w glebie, erozji gleb i wilgotności gleb.

Polityka w dziedzinie ochrony gruntów i gleby?

Polityka UE odnosząca się do kwestii związanych z powierzchnią ziemi i glebą jest rozproszona, a istniejące przepisy w polityce dotyczącej środowiska, polityce rolnej lub polityce regionalnej nie są skoordynowane ani kompleksowe. Dokumentem przewodnim jest Strategia tematyczna w dziedzinie ochrony gleby z 2006 r. Strategia uznaje za konieczne podjęcie dalszych działań w celu zapewnienia wysokiego poziomu ochrony funkcji gleby oraz jej zrównoważonego użytkowania. Tym niemniej w zeszłym roku wycofano zaproponowaną w 2006 r. ramową dyrektywę glebową.

Komisja Europejska planuje przeanalizować istniejące polityki UE i polityki krajowe odnoszące się do gleb pod kątem ich skuteczności i spójności oraz wszelkich ewentualnych braków. Jest to odpowiedź na siódmy unijny program działań w zakresie środowiska, w którym UE zobowiązuje się do użytkowania powierzchni ziemi i gospodarowania nią w sposób zrównoważony, do ochrony gleby oraz do znalezienia sposobów osiągnięcia powyższych celów w oparciu o zasady proporcjonalności i pomocniczości.

W skali globalnej państwa członkowskie ONZ mają we wrześniu zawrzeć porozumienie dotyczące celów zrównoważonego rozwoju. Kwestie związane z powierzchnią ziemi i glebą są ujęte w kilku celach w ich obecnej wersji. Odwrócenie trendu degradacji zasobów powierzchni ziemi i gleb w skali światowej zależy jednak od wdrożenia celów zrównoważonego rozwoju na poziomie krajowym i niższym.

Geertrui Louwagie

Wywiad opublikowany w biuletynie EEA nr 2015/2 z czerwca 2015 r.

Geographic coverage

Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Czech Republic, Denmark, Estonia, Finland, France, Germany, Greece, Hungary, Ireland, Italy, Latvia, Lithuania, Luxembourg, Malta, Netherlands, Poland, Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, Sweden, United Kingdom
Europejska Agencja Środowiska (EEA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhaga K
Dania
Telefon: +45 3336 7100