Klimaatverandering en gezondheid

Taal wijzigen:
Article Gepubliceerd 14-10-2015 Laatst gewijzigd 15-09-2016 10:50
De klimaatverandering in Europa heeft nu al gevolgen voor de volksgezondheid, die zich ook in de toekomst zullen doen gevoelen. Wat merken de mensen in Europa vandaag de dag van de klimaatverandering? Wat staat ons in de toekomst te wachten? Deze vragen hebben wij aan Bettina Menne van WHO Europe gesteld.

 Image © Joseph Galea, Environment & Me/EEA

Heeft de klimaatverandering gevolgen voor de menselijke gezondheid?

Klimaatverandering is op allerlei verschillende manieren van invloed op de volksgezondheid. Er zijn directe en indirecte gevolgen, gevolgen die onmiddellijk voelbaar zijn en andere die pas na verloop van tijd zichtbaar worden. We schatten dat in 2000 wereldwijd 150 000 sterfgevallen te wijten waren aan klimaatverandering. Volgens een nieuwe studie van de WHO zal dit aantal tegen 2040 naar verwachting toenemen tot 250 000 per jaar. Deze raming zou nog hoger zijn uitgevallen als we geen rekening hadden gehouden met de voor de komende jaren te verwachten daling van de kindersterfte.

Extreme weersomstandigheden behoren nu al tot de belangrijkste gevolgen van de klimaatverandering, die van invloed zijn op de volksgezondheid. Bovendien valt een stijging te verwachten van het aantal doden als gevolg van hittegolven en overstromingen, met name in Europa. En veranderende verspreidingspatronen van door vectoren overgedragen ziekten zullen eveneens van invloed zijn op de menselijke gezondheid.

Welke gevolgen hebben extreme weersomstandigheden voor de volksgezondheid?

In verschillende regio's hebben we te maken met verschillende soorten extreem weer. Hittegolven zorgen vooral in Zuid-Europa en het Middellandse Zeegebied voor problemen, maar zijn ook in andere regio's een probleem. De hittegolf van 2003 heeft in twaalf Europese landen naar schatting 70 000 sterfgevallen veroorzaakt, grotendeels onder ouderen. Op hogere leeftijd zijn mensen minder goed in staat om de lichaamstemperatuur te regelen, zodat vooral ouderen kwetsbaar zijn voor hoge temperaturen.

Tegen 2050 zullen hittegolven het sterftecijfer in de Europese Unie naar verwachting met 120 000 per jaar doen oplopen en economische kosten van 150 miljard euro met zich brengen als geen verdere maatregelen worden genomen. Deze hoge cijfers zijn niet alleen te wijten aan het feit dat de temperaturen stijgen en er vaker sprake zal zijn van hoge temperaturen, maar ook aan de demografische veranderingen in Europa. Thans is rond de 20 % van de burgers in de EU ouder dan 65 jaar, maar het aandeel van die leeftijdsgroep in de totale bevolking zal waarschijnlijk toenemen tot 30 % in 2050.

Hogere temperaturen gaan ook dikwijls gepaard met luchtvervuiling en in het bijzonder met ozonverontreiniging op leefniveau. Luchtvervuiling kan problemen met de ademhaling en het cardiovasculair systeem veroorzaken, vooral bij kinderen en ouderen, en kan tot een vroegtijdige dood leiden.

Andere extreme weersomstandigheden — zoals neerslag die overstromingen kan veroorzaken — zijn eveneens van invloed op de volksgezondheid.

Welke gezondheidsgevolgen hebben overstromingen?

Om een concreet voorbeeld te noemen: door de verwoestende overstromingen in Bosnië-Herzegovina, Kroatië en Servië van 2014 vielen 60 doden en werden in totaal meer dan 2,5 miljoen mensen getroffen. Naast de onmiddellijke gevolgen voor de gezondheid zorgden de overstromingen voor belemmeringen van reddingsoperaties en gezondheidsdiensten. Veel ziekenhuizen raakten overstroomd, vooral de lagere verdiepingen, waar veelal zware medische apparatuur is geïnstalleerd. De gezondheidsdiensten waren daardoor minder goed in staat om de ramp te bestrijden en zorg te verlenen aan patiënten.

In de nasleep van een dergelijke ramp lijden ontheemde personen die hun huis hebben verloren, bovendien vaak aan andere langdurige gezondheidsproblemen, zoals stress.

Daarnaast bestaan er indirecte gezondheidsrisico's, die grotendeels zijn toe te schrijven aan de aantasting of vervuiling van het milieu. Door overstromingen kunnen bijvoorbeeld verontreinigende stoffen en chemicaliën uit industriële installaties alsook afval- en rioolwater worden meegevoerd. Hierdoor kunnen drinkwater en landbouwgrond worden verontreinigd. Indien fecaliën en chemicaliën niet veilig worden verwijderd of opgeslagen, kunnen vervuilende stoffen door overstromingen en afvloeiende neerslag in meren of in zee worden gespoeld en in de voedselketen terechtkomen.

Welke andere gezondheidsrisico's doen zich voor als gevolg van de klimaatverandering?

Er zijn uiteenlopende factoren die voor gezondheidsrisico's zorgen. Hogere temperaturen werken bosbranden in de hand. Op het Europese continent doen zich jaarlijks ongeveer 70 000 bosbranden voor. Hoewel de meeste bosbranden door de mens worden veroorzaakt, wordt de schade vaak door hoge temperaturen en droogten verergerd. Slechts een klein deel van de bosbranden leidt tot verlies van mensenlevens en huizen, maar alle bosbranden veroorzaken luchtvervuiling, in het bijzonder met stofdeeltjes.

Deze deeltjes veroorzaken op hun beurt ziekten en vroegtijdige sterfte. Door hogere temperaturen, mildere winters en nattere zomers kunnen bepaalde ziekteoverdragende insecten (zoals teken en muggen) zich verder verspreiden. Met deze insecten worden ziekten — zoals de ziekte van Lyme, knokkelkoorts en malaria — naar gebieden overgebracht waar deze voorheen niet endemisch waren.

Klimaatverandering kan ook tot gevolg hebben dat sommige ziekten niet langer gedijen in de gebieden waar zij tot dusver heersen. Toekomstige opwarming kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat teken — en dus ook de door teken overgedragen ziekten — op grotere hoogten en verder in het noorden voorkomen in verband met de veranderende verspreiding van de natuurlijke gastdieren, zoals herten.

Seizoensveranderingen — waarbij bepaalde seizoenen eerder beginnen en langer duren — kunnen ook nadelige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid. Dit geldt vooral voor mensen met allergieën. We kunnen eventueel ook te maken krijgen met pieken in het aantal astma-aanvallen als gevolg van het gecombineerde effect van de gelijktijdige blootstelling aan verschillende allergenen.

Daarnaast zijn er andere gezondheidsrisico's op lange termijn in verband met de klimaatverandering. Veranderende temperaturen en neerslagpatronen zullen naar verwachting een negatief effect hebben voor de voedselproductiecapaciteit in de ruimere Europese regio, waarbij in Centraal-Azië een aanzienlijke daling te verwachten valt. Een verdere vermindering van de productiecapaciteit in die regio kan niet alleen het probleem van ondervoeding verergeren, maar ook verstrekkende gevolgen hebben in de vorm van wereldwijd stijgende voedselprijzen. Klimaatverandering is dan ook een factor waarmee rekening moet worden gehouden als we het over voedselzekerheid en toegang tot betaalbaar voedsel hebben. Klimaatverandering kan bestaande sociale en economische problemen versterken.

Welke maatregelen kan de overheid nemen ter voorbereiding op de gezondheidsgevolgen van de klimaatverandering?

In vergelijking met andere regio's is Europa verhoudingsgewijs goed in staat om de gezondheidsgevolgen van de klimaatveranderingen aan te pakken. Het is bijvoorbeeld niet waarschijnlijk dat malaria opnieuw zijn intrede zal doen in de Europese Unie. Op zichzelf staande gebeurtenissen als overstromingen en langdurige hittegolven zullen de gezondheidsdiensten in de getroffen gebieden echter in toenemende mate onder druk zetten. De Europese landen moeten hun gezondheidszorg versterken en aanpassen om de potentiële gevolgen van de klimaatverandering op hun grondgebied het hoofd te kunnen bieden. In het kader van aanpassingsmaatregelen zouden ziekenhuizen kunnen worden verplaatst en heringericht om beter voorbereid te zijn op mogelijke overstromingen. Andere maatregelen zouden onder meer kunnen voorzien in betere instrumenten voor informatieverstrekking aan kwetsbare groepen, teneinde te voorkomen dat zij aan verontreiniging worden blootgesteld.

WHO Europe is al meer dan twintig jaar actief op het gebied van de gezondheidsgevolgen van de klimaatverandering. Wij ontwikkelen methoden en instrumenten, verrichten evaluaties en bieden bijstand aan lidstaten bij de aanpassing aan de klimaatverandering. In een recent rapport doen wij aanbevelingen voor aanpassingsmaatregelen, waarbij wij echter benadrukken dat aanpassingsmaatregelen alleen niet genoeg zijn.

Het staat als een paal boven water dat de lidstaten ook maatregelen ter beperking van de klimaatverandering moeten treffen om de volksgezondheid te beschermen. Sommige van deze maatregelen kunnen aanzienlijke positieve neveneffecten voor de gezondheid hebben. Zo kan bijvoorbeeld de bevordering van „actief vervoer" (zoals fietsen en lopen) bijdragen tot het terugdringen van obesitas en andere nietoverdraagbare ziekten. Hernieuwbare energie, zoals zonne-energie, kan bovendien bijdragen tot een continue stroomvoorziening voor gezondheidsdiensten in afgelegen gebieden.

Bettina Menne
Programme Manager, WHO Europe

De klimaatverandering heeft uiteenlopende gevolgen voor onze gezondheid, onze ecosystemen en de economie. Deze gevolgen zullen in de komende decennia naar alle waarschijnlijkheid steeds ernstiger worden. Als we niets doen, zouden deze gevolgen wel eens hoge kosten met zich kunnen brengen in de vorm van gezondheidsproblemen, schadelijke effecten voor ecosystemen en beschadigde gebouwen en infrastructuur.

Gerelateerde inhoud

Geographic coverage

Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Cyprus, Czech Republic, Denmark, Estonia, Finland, France, Germany, Greece, Hungary, Iceland, Ireland, Italy, Latvia, Liechtenstein, Lithuania, Luxembourg, Malta, Netherlands, Norway, Poland, Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland, Turkey, United Kingdom
Europees Milieuagentschap (EMA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhagen K
Denemarken
Telefoon: +45 3336 7100