Persoonlijke hulpmiddelen

Kennisgevingen
Krijg meldingen over nieuwe rapporten en producten. Frequentie: 3-4 e-mails/maand.
Abonnementen
Abonneren om onze verslagen (op papier en/of in elektronische vorm) en onze driemaandelijkse elektronische nieuwsbrief te ontvangen.
Volg ons
Twitter icoon Twitter
Facebook icoon Facebook
YouTube-icoon YouTube kanaal
RSS-logo RSS-feed
Meer

Write to us Write to us

For the public:


For media and journalists:

Contact EEA staff
Contact the web team
FAQ

Call us Call us

Reception:

Phone: (+45) 33 36 71 00
Fax: (+45) 33 36 71 99


volgende
vorige
items

Ga naar inhoud. | Ga naar navigatie

Sound and independent information
on the environment

U bent hier: Home / Signalen 2013 – Bij elke ademhaling / Signalen 2012 / Artikelen / Lokaal en mondiaal

Lokaal en mondiaal

Taal wijzigen:
Topics: ,
Wanneer we geconfronteerd worden met schaarste of toenemende druk op essentiële natuurlijke hulpbronnen als water en grond, is niet alleen de vraag belangrijk hoe die hulpbronnen worden beheerd en gebruikt maar ook wie daarover beslist. Mondiale coördinatie is vaak essentieel, maar zonder lokale steun en betrokkenheid zijn de mensen in het veld machteloos.
Vietnamese market

Vietnamese market  Image © Pawel Kazmierczyk

We kennen allemaal het verhaal van Hans Brinker, de Nederlandse jongen die een nacht lang met zijn vinger een gat in de dijk dichtte om te voorkomen dat het water zou doorsijpelen en Haarlem zou overstromen. Dat het verhaal is geschreven door een Amerikaanse auteur, Mary Mapes Dodge (1831–1905), die nooit in Nederland is geweest, is voor velen een verrassing.

Joep Korting is minder bekend. Hij heeft een sleutelfunctie in een van de meest ingenieuze waterbeheersystemen in de wereld, waar zowel lokale en regionale overheden als de nationale overheid en indirect ook overheden in andere landen deel van uitmaken en dat geavanceerde geautomatiseerde monitoringsystemen bevat waarmee de infrastructuur via satelliet continu in de gaten wordt gehouden.

Joep heeft ook een sleutelfunctie in de uitvoering in het veld van een van de meest ambitieuze en veelomvattende stukken van de EU-wetgeving ooit: de kaderrichtlijn water.

De kaderrichtlijn water roept op tot een gecoördineerde actie voor het bereiken van een ‘goede toestand’ van alle EU-wateren, waaronder begrepen oppervlakte- en grondwater, vóór 2015. De richtlijn schrijft ook voor dat we onze watervoorraden op het niveau van stroomgebiedsdistricten moeten beheren. De kaderrichtlijn water is aangevuld met verscheidene andere stukken van de EU-wetgeving, zoals de kaderrichtlijn mariene strategie en de overstromingsrichtlijn, die zijn bedoeld om de waterlichamen en het mariene leven in Europa te beschermen en de toestand ervan te verbeteren.

Nadenken over een andere manier van leven

Het is geen geheim dat water in Nederland een zaak van groot belang importantie is. Ongeveer 25% van het landoppervlak van Nederland — waarop 21% van de Nederlandse bevolking woont — ligt onder het zeeniveau en 50% ligt daar amper een meter boven. Maar de zee buiten de deur houden, is niet het enige waterprobleem van Nederland. De aanvoer van zoet water naar burgers en bedrijven, het beheer van rivieren die vanuit de buurlanden binnenstromen en het voorkómen van watertekorten in warme perioden, zijn maar enkele van de taken waarvoor men staat.

De Nederlanders staan hierin niet alleen. Water wordt overal in de wereld een kritiek vraagstuk. In de twintigste eeuw was er sprake van een ongekende groei van de bevolking, de economie, de consumptie en de afvalproductie. De waterconsumptie alleen al is de afgelopen 50 jaar verdrievoudigd.

Water is maar een van de hulpbronnen die onder toenemende druk staan. Er zijn veel meer milieuproblemen — van luchtverontreiniging tot grondschaarste — die door cruciale ontwikkelingen als de groei van populaties, economieën en consumptie sterk zijn verergerd.

Hoewel we nog geen compleet beeld hebben, weten we genoeg over het milieu om te beseffen dat het hoog tijd is voor een grondige heroverweging van de wijze waarop we onze hulpbronnen gebruiken en beheren. Die heroverweging — over de noodzaak van een groene economie — zou moeten leiden tot een fundamentele verandering in de wijze waarop we leven, zaken doen, consumeren en omgaan met ons afval, waardoor de relatie met onze planeet volledig zou veranderen. Een sleutelelement van een groene economie is efficiënt beheer van de natuurlijke hulpbronnen op aarde. Maar wat betekent efficiënt beheer van natuurlijke hulpbronnen? Hoe zou efficiënt beheer er in het geval van water uit kunnen zien?

Copyright: UN Photo/Logan AbassiWater is een essentiële hulpbron. Het voedt ons, verbindt ons en helpt ons groeien. Onze samenlevingen zouden zonder zoet water niet kunnen overleven. We zijn er niet alleen van afhankelijk voor het verbouwen van voedsel, maar ook voor het produceren van alle andere goederen en diensten die ons genot verschaffen.

Waterbeheer in de praktijk

Joep begint zijn werk op het waterschap Deurne elke morgen om acht uur. Een van zijn hoofdtaken is het controleren van een relatief klein gedeelte van de in totaal 17 000 kilometer dijk die het kleine land telt. Van die 17 000 kilometer beschermt 5 000 kilometer het land tegen de zee en de grote rivieren.

Joep controleert ook de kanalen en sluizen. Soms verwijdert hij dan afval of stekken die afkomstig zijn uit de landbouw; andere keren voert hij reparaties uit. Maar ongeacht de werkzaamheden die hij verricht, peilt hij voortdurend de hoogte van het water en maakt hij aantekeningen over alternatieve manieren voor het beheren van de waterstand.

Het gebied waar Joep werkt, telt vijfhonderd stuwen, die dagelijks moeten worden gecontroleerd. Door de stuwen omhoog te halen dan wel te laten zakken, wordt het waterpeil respectievelijk verhoogd of verlaagd. Zo wordt in de regio de waterverplaatsing geregeld. Ondanks alle hightechsystemen bedienen en controleren Joep en zijn zeven collega’s de sluizen elk dag handmatig. Het waterpeil wordt voortdurend in de gaten gehouden en er is een noodplan en een telefoonnummer dat ingeval van nood 24 uur per dag bereikbaar is.

Copyright: Thinkstock

Belanghebbendendemocratie

Joep en zijn collega’s voeren besluiten van de waterschappen uit. Nederland telt op dit moment 25 waterschappen. Het idee dat aan de waterschappen ten grondslag ligt, stamt uit de dertiende eeuw, toen de boeren afspraken maakten over het draineren van hun velden. De waterschappen zijn in die zin uniek dat ze tegenover de lokale overheid volledig autonoom zijn en zelfs een eigen begroting hebben en eigen verkiezingen houden. Het is de oudste democratische instelling van het land.

“Dat betekent dat we bij begrotingsbesprekingen of lokale verkiezingen niet hoeven te concurreren met investeringen in voetbalvelden, schoolfaciliteiten, een clubhuis voor jongeren of een nieuwe weg, wat misschien populairdere keuzes zijn,” zegt Paula Dobbelaar, districtshoofd van het waterschap Aa en Maas en de baas van Joep.

“We hebben ook dagelijkse taken met betrekking tot bijvoorbeeld de kaderrichtlijn water. We proberen onze rivieren meer vrijheid te geven. We laten ze meanderen en zelf hun weg zoeken, zodat ze niet alleen in een rechte lijn stromen. Door rivieren die vrijheid te geven en ze meer ruimte te laten, krijgen ze een heel ander karakter: ze worden weer onderdeel van een meer natuurlijk ecosysteem,” zegt Paula.

“Het probleem in Nederland is dat we in het verleden erg goed georganiseerd waren en waterproblemen met groot succes hebben aangepakt — iedereen is al vijftig jaar veilig voor het water. Mensen beschouwen het nu allemaal als vanzelfsprekend. Vorig jaar, bijvoorbeeld, hadden we in dit deel van Europa te maken met zware regenval. De mensen in België baarde dat grote zorgen, maar de Nederlanders maakten zich niet zo druk. Ze verwachtten gewoon dat de overheid wel de nodige maatregelen zou treffen.”

De leden van de waterschappen worden zoals gezegd verkozen. Bij waterschapsverkiezingen neemt echter slechts 15% van de mensen de moeite om zijn stem uit te brengen. “Het zijn niet echt representatieve verkiezingen. Nogmaals, dat is een gevolg van het feit dat Nederlanders een beetje immuun zijn geworden voor watervraagstukken.”

Het brede spectrum tussen lokaal en mondiaal

Tot de belangrijkste beleidsopties voor effectief duurzaam waterbeheer behoren technologische innovatie, een flexibel en welwillend beheer, participatie en bewustmaking van de bevolking, en economische instrumenten en investeringen. De betrokkenheid van mensen op lokaal niveau is essentieel.

“Het is zeker zo dat water ons op mondiaal en lokaal niveau verbindt, zowel wat de problemen als de oplossingen betreft,” zegt Sonja Timmer, werkzaam bij de internationale afdeling van de Unie van Waterschappen.

“Feit is dat de veiligheidsnormen in Nederland weliswaar hoog zijn, maar dat het zeeniveau stijgt en we steeds vaker te maken hebben met extreem droge winters en abnormaal veel regen in augustus. Daar komt nog bij dat de Rijn de laatste jaren als gevolg van zware regenval in Zwitserland en Duitsland zeer hoog is geweest. Dat water komt allemaal hiernaartoe.”

Het milieu onder de aandacht houden

Copyright: Gülcin KaradenizSonja: “Wanneer via grensoverschrijdende rivieren een meer dan normale hoeveelheid water wordt aangevoerd, vraagt dat natuurlijk om een internationale respons. Hetzelfde geldt voor het probleem van de stijgende zeespiegel. We maken deel uit van een internationaal netwerk en hebben allemaal de ervaring dat als water niet elke dag in het nieuws is, ons werk moeilijker wordt.”

“Het werk dat we op lokaal niveau verrichten, houdt nauw verband met wat er op nationaal en internationaal niveau gebeurt”, zegt Paula. “Aan de ene kant hebben we medewerkers die voortdurend stuwen en waterlopen aan het controleren zijn… en ervoor zorgen dat ze schoon zijn en het waterpeil op het door onze klanten (boeren, burgers, natuurorganisaties) gewenste niveau staat. En aan de andere kant hebben we grote plannen waarin de abstracte beginselen uit de kaderrichtlijn water in concrete protocollen zijn vertaald, waarmee Joep in het veld aan de slag kan. Ik ben mij nu meer bewust van het belang van dit lokale aspect. Hiervoor werkte ik over de hele wereld en hield ik mij op hoog niveau bezig met strategische vraagstukken. Ik was mij niet echt bewust van de noodzaak van een goede organisatie van de lokale structuren.”

“Als je regelmatig met ministers aan tafel zit om te praten over mondiale waterstrategieën is het erg moeilijk om met beide benen op de grond te blijven staan. Dit is een belangrijk probleem voor ontwikkelingslanden: veel strategiebepaling op hoog niveau, maar erg weinig inzicht in de situatie in het veld en weinig lokale infrastructuur en investeringen.”

“Nu de urgentie van de aanpak van watervraagstukken in Europa toeneemt, hebben we zowel die lokale — beide benen op de grond — aanpak als die grootse plannen nodig.”

“Ik heb acht mensen die elke dag de sluizen controleren. Ze wonen hier en kennen de lokale bevolking en de lokale omstandigheden. Zonder die lokale kennis en betrokkenheid is elk plan tot mislukken gedoemd. Daar moeten we allemaal aan werken — lokaal een verschil maken — en mensen in staat stellen om zelf hun problemen met het water op te lossen.”

Sonja is het ermee eens dat ook het lokale niveau van groot belang is. “Een functioneel gedecentraliseerd beheer kan vele vormen aannemen en dat is precies de reden waarom het werkt. We moeten mensen er weer bij betrekken en ze duidelijk maken dat er risico’s zijn, en we moeten ze vooral ook betrokken houden.”

Een beheercrisis

Hoewel sommige delen van de wereld worden geconfronteerd met het risico van waterschaarste en andere met het risico van overstroming, kan niet worden gesproken van een mondiale watercrisis. We staan veel meer voor een een crisis in waterbeheer.

Willen we aan de behoeften van een hulpbronnenefficiënte, koolstofarme samenleving kunnen beantwoorden, het huidige tempo van menselijke en economische ontwikkeling in stand kunnen houden en de essentiële functies van waterecosystemen kunnen behouden, dan moeten we onze grotendeels stille ecosystemen een stem geven. We hebben het dan over het maken van politieke keuzes, die op het juiste bestuurlijke en institutionele kader moeten zijn gebaseerd.

Het verhaal van het jongetje dat zijn vinger in de dijk stak, wordt tegenwoordig vaak als illustratie gebruikt voor verschillende methoden voor de aanpak van een situatie. Het kan als voorbeeld worden gebruikt van een kleinschalige actie waarmee een grote ramp wordt voorkomen, maar ook als voorbeeld van symptoombestrijding.

De werkelijkheid is dat effectief waterbeheer, net als het beheer van veel andere hulpbronnen, vraagt om een combinatie van acties en besluiten op meerdere niveaus. Mondiale doelstellingen en toezeggingen leiden alleen tot concrete resultaten als we mensen zoals Joep en Paula hebben om ze uit te voeren.

De informatierevolutie

Satellieten kunnen soms meer taken uitvoeren dan waarvoor ze gebouwd zijn. Samen met een stel creatieve collega’s ontwikkelde Ramon Hanssen, hoogleraar Aardobservatie aan de Technische Universiteit Delft, een systeem voor het monitoren van de 17 000 kilometer dijk in Nederland. Van die 17 000 kilometer beschermt 5 000 kilometer de Nederlanders tegen de zee en de grote rivieren.

Het zou onmogelijk zijn om al die dijken dagelijks vanaf de grond te inspecteren. Dat zou veel te duur te zijn. Met behulp van de radarbeelden van de Europese satellieten voor aardobservatie Envisat en ERS-2 kan het directoraat-generaal Rijkswaterstaat de dijken wel elke dag controleren. Zelfs een minieme verplaatsing kan zo worden waargenomen, omdat de metingen tot op een millimeter nauwkeurig zijn.

Copyright: Shutterstock

Hanssen gaf het systeem de naam “Hansje Brinker”, naar de legendarische jongen die zijn vinger in de dijk stak om Nederland tegen overstroming te beschermen. Maar volgens Hansen is het niet zo dat de inspecties van Rijkswaterstaat nu overbodig zijn geworden. De radar geeft alleen aan waar zich verplaatsingen hebben voorgedaan. Een inspecteur voert vervolgens de betreffende coördinaten in zijn navigatiesysteem in — wat overigens ook een toepassing uit de ruimtevaarttechnologie is — en gaat ter plaatse een uitvoeriger onderzoek doen.

Voor meer informatie

Geographical coverage

[+] Show Map

Opmerkingen

Europees Milieuagentschap (EMA)
Kongens Nytorv 6
1050 Kopenhagen K
Denemarken
Telefoon: +45 3336 7100