Από την παραγωγή στα απόβλητα: το σύστημα τροφίμων

Αλλαγή γλώσσας
Article Δημοσίευση 09/09/2014 Τελευταία τροποποίηση : 31/08/2016 15:19
Χρησιμοποιούμε ολοένα και περισσότερους φυσικούς πόρους λόγω της πληθυσμιακής αύξησης, των αλλαγών στον τρόπο ζωής και της αυξανόμενης προσωπικής κατανάλωσης. Για να αντιμετωπίσουμε τη μη βιώσιμη κατανάλωση, πρέπει να εξετάσουμε ολόκληρο το σύστημα πόρων, συμπεριλαμβανομένων των μεθόδων παραγωγής, των μοντέλων ζήτησης και των αλυσίδων εφοδιασμού. Εδώ, εξετάζουμε πιο προσεκτικά τα τρόφιμα.

 Image © Gülcin Karadeniz

Το σύστημα τροφίμων, σε γενικές γραμμές, περιλαμβάνει όλα τα υλικά, τις διαδικασίες και τις υποδομές που σχετίζονται με τη γεωργία, το εμπόριο, τις λιανικές πωλήσεις, τη μεταφορά και την κατανάλωση προϊόντων τροφίμων. Όπως το νερό και η ενέργεια, τα τρόφιμα είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη. Εκτός από διαθέσιμα, τα τρόφιμα πρέπει να είναι υψηλής ποιότητας, ποικίλα, προσβάσιμα, ασφαλή για κατανάλωση και οικονομικά προσιτά. Υπάρχει επίσης μια ισχυρή σύνδεση μεταξύ της υγείας και της ευημερίας μας και των τροφίμων. Τόσο ο υποσιτισμός όσο και η παχυσαρκία αποτελούν προβλήματα υγείας που συνδέονται άμεσα με τον τρόπο που παράγουμε, προωθούμε και καταναλώνουμε τα τρόφιμα μας.

Η κατανάλωση τροφίμων των Ευρωπαίων έχει αλλάξει σημαντικά με τον καιρό. Για παράδειγμα, σε σύγκριση με 50 χρόνια πριν, τρώμε περισσότερο από το διπλάσιο κρέας ανά άτομο. Αλλά, επίσης, από το 1995 η κατανάλωση μοσχαρίσιου κρέατος έχει μειωθεί κατά 10 %. Την ίδια στιγμή οι Ευρωπαίοι τρώνε περισσότερα πουλερικά, ψάρια και θαλασσινά, φρούτα και λαχανικά.

Η ΕΕ είναι ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς τροφίμων στον κόσμο. Χρησιμοποιεί σύγχρονα συστήματα γεωργικής παραγωγής και έχει εδάφη κατάλληλα για γεωργία. Η παραγωγικότητα ανά εκτάριο αυξήθηκε σημαντικά, ιδιαίτερα κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ού αιώνα. Δεδομένης της ποικιλομορφίας της σε γεωργικά εδάφη και κλίματα, η Ευρώπη παράγει ένα ευρύ φάσμα προϊόντων. Αλλά, στηρίζεται επίσης και σε εισαγωγές για να καλύψει τις ανάγκες της σε τρόφιμα.

Η γεωργική παραγωγικότητα, σε όρους απόδοσης καλλιέργειας, αυξήθηκε χάρη στην άνοδο της μονοκαλλιέργειας (δηλαδή, της παραγωγής της ίδιας καλλιέργειας σε μεγαλύτερες περιοχές) και στην άρδευση, στα καλύτερα μηχανήματα και στις περισσότερες χημικές εισροές, όπως φυτοφάρμακα και λιπάσματα. Αυτή η εντατικοποίηση έδωσε τη δυνατότητα στην Ευρώπη να χρησιμοποιεί λιγότερα εδάφη για να παράγει περισσότερα τρόφιμα.

Ωστόσο, αυτοί οι τρόποι παραγωγής συνοδεύτηκαν από περιβαλλοντικό κόστος. Η εντατικοποίηση με αυτόν τον τρόπο ασκεί μεγαλύτερες πιέσεις στο περιβάλλον, καταλήγοντας σε υψηλότερη μόλυνση εξαιτίας του αζώτου και υψηλότερες εκπομπές CO2, μεγαλύτερη απώλεια βιοποικιλότητας στις γεωργικές εκτάσεις και μόλυνση του εδάφους, των ποταμών και των λιμνών. Επιπλέον, η αύξηση της χρήσης εξωτερικών εισροών για την επίτευξη υψηλότερων αποδόσεων στην παραγωγή τροφίμων συχνά μειώνει τη συνολική της ενεργειακή απόδοση. Δηλαδή, όταν επενδύουμε ακόμη περισσότερη ενέργεια για να παράγουμε τρόφιμα, στην πραγματικότητα λαμβάνουμε ολοένα και λιγότερη ενέργεια (θερμίδες) σε όρους πραγματικής διατροφικής ενέργειας που προσφέρεται στην κοινωνία.

Waste bags

(c) Gülcin Karadeniz

Βιώσιμη και παραγωγική

Είναι φανερό ότι η Ευρώπη πρέπει να μειώσει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της γεωργικής παραγωγής. Και την ίδια στιγμή, η Ευρώπη πρέπει να συνεχίσει να παράγει παρόμοιες ποσότητες τροφίμων για να καλύψει τη ζήτηση τόσο στην ΕΕ όσο και παγκοσμίως.

Η ΕΕ είναι ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς και εξαγωγείς τροφίμων στον κόσμο. Κάθε σημαντική μείωση στα προϊόντα της θα επηρέαζε την παγκόσμια παραγωγή και κατά συνέπεια τις τιμές των τροφίμων. Πώς μπορεί η Ευρώπη να συνεχίσει να παράγει τρόφιμα υψηλής ποιότητας σε επαρκείς ποσότητες και σε προσιτές τιμές, ενώ παράλληλα να μειώνει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της γεωργίας;

Η υιοθέτηση πιο βιώσιμων γεωργικών πρακτικών μπορεί να βοηθήσει. Για παράδειγμα, οι μέθοδοι οικολογικής γεωργίας προσφέρουν ένα μέσο εντατικοποίησης της γεωργίας χωρίς συνθετικές χημικές εισροές (δηλαδή, λιπάσματα και φυτοφάρμακα) αξιοποιώντας φυσικά προϊόντα και οικολογικές διαδικασίες στην παραγωγή. Οι αγροτικές τεχνικές ακριβείας προσφέρουν τα μέσα για τη μείωση της χρήσης χημικών και κατ' επέκταση και κάποιων περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

Ανεξάρτητα από τη μέθοδο, η παραγωγή τροφίμων πρέπει να παραμείνει αρκετά εντατική ώστε η παραγωγικότητα να συμβαδίζει με τη ζήτηση για τρόφιμα. Με αυτόν τον τρόπο, η χρήση της γης και η βιοποικιλότητα δεν θα επιβαρυνθούν περαιτέρω.

Επιπλέον, σε πολλές περιοχές, η γεωργία είναι η κύρια πηγή εισοδήματος για τις τοπικές κοινότητες, ενώ αποτελεί μέρος του κοινωνικού ιστού και της τοπικής κουλτούρας. Κάθε μέτρο που στοχεύει στη βελτίωση του συστήματος τροφίμων θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη αυτές τις κοινωνικές πτυχές.

Τα μέτρα που στοχεύουν μόνο στην πλευρά της παραγωγής θα αποτύχουν να κάνουν «πράσινο» όλο το σύστημα τροφίμων. Εντούτοις, χρειάζεται επιπλέον κέρδος σε αποδοτικότητα και σε άλλα στάδια όπως η μεταφορά, οι λιανικές πωλήσεις και η κατανάλωση. Μια διατροφική μετάβαση από το κρέας σε περισσότερα λαχανικά θα χαλάρωνε την πίεση στη χρήση της γης.

Τροφικά απόβλητα

Στην Ευρώπη, εκτιμάται ότι περίπου το ένα τρίτο των τροφίμων που παράγεται στην Ευρώπη δεν καταναλώνεται και τα απόβλητα προκύπτουν σε όλα τα στάδια της αλυσίδας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι στην ΕΕ μόνο, 90 εκατομμύρια τόνοι τροφίμων (ή 180 kg ανά άτομο) απορρίπτονται, πολλά από τα οποία εξακολουθούν να είναι κατάλληλα για κατανάλωση από ανθρώπους. Τα τροφικά απόβλητα αναγνωρίζονται ως ένας από τους τομείς προς αντιμετώπιση στον Χάρτη Πορείας της ΕΕ για μια αποδοτική, από πλευράς πόρων, Ευρώπη.

Πολλοί από εμάς προσπαθούμε να μειώσουμε την ποσότητα τροφίμων που πετάμε στο σπίτι. Ένας τρόπος είναι να ετοιμάζουμε ακριβώς τη σωστή ποσότητα φαγητού για το γεύμα — όχι υπερβολικά πολύ, όχι υπερβολικά λίγο. Ένας άλλος τρόπος είναι να είμαστε δημιουργικοί με αυτά που έχουν μείνει από την προηγούμενη ημέρα. Ωστόσο, όσο σκληρά και αν προσπαθούμε, κάποια ποσότητα τροφίμων μοιραία καταλήγει στα απορρίμματα: τα φρούτα σαπίζουν και το γάλα ξινίζει. Τα τροφικά απόβλητα από τα νοικοκυριά είναι μόνο ένα τμήμα της συνολικής ποσότητας τροφίμων που απορρίπτουμε. Μεγάλες ποσότητες τροφίμων έχουν ήδη απορριφθεί πριν καν φθάσουν στα ψυγεία μας.

Αναφορικά με το πόσα τρόφιμα απορρίπτονται σε διάφορα στάδια, δεν υπάρχουν εκτιμήσεις για όλη την ΕΕ. Δεν υπάρχουν αξιόπιστα και συγκρίσιμα στοιχεία, ιδιαίτερα για τα τροφικά απόβλητα που δημιουργούνται από τη γεωργική παραγωγή και την αλιεία. Εντούτοις, είναι διαθέσιμες κάποιες αναλύσεις επιμέρους χωρών.

Ανάλυση τροφικών αποβλήτων στη Σουηδία

Σύμφωνα με μια μελέτη του Σουηδικού Οργανισμού Προστασίας Περιβάλλοντος, το 2012 οι Σουηδοί πέταξαν 127 kg τροφίμων ανά άτομο. Αυτή η εκτίμηση δεν περιλαμβάνει τα τρόφιμα που απορρίπτονται στη φάση της παραγωγής (γεωργία και αλιεία) και τα αναπόφευκτα τροφικά απόβλητα από τον κλάδο επεξεργασίας τροφίμων.

Από αυτή την ποσότητα, 81 kg ανά άτομο δημιουργήθηκαν από τα νοικοκυριά. Τα εστιατόρια δημιούργησαν 15 kg ανά άτομο, τα σούπερ μάρκετ 7 kg ανά άτομο και οι υπηρεσίες τροφοδοσίας 6 kg ανά άτομο. Η σουηδική μελέτη εκτίμησε επίσης πόσα από αυτά τα τροφικά απόβλητα ήταν «μη αναγκαία». Τα ευρήματα υποδεικνύουν τομείς δυνητικών κερδών: το 91 % των τροφικών αποβλήτων που δημιουργήθηκαν στα σούπερ μάρκετ, το 62 % στα εστιατόρια, το 52 % στις υπηρεσίες τροφοδοσίας και το 35 % στα νοικοκυριά κρίθηκαν ως μη αναγκαία.

Κάποια τροφικά απόβλητα προκύπτουν στο πλαίσιο της προσπάθειας να διασφαλιστεί η συμμόρφωση με την υπάρχουσα νομοθεσία που αφορά την προστασία της δημόσιας υγείας και των καταναλωτών. Το μολυσμένο κρέας που αποσύρεται από τα ράφια αποτελεί απώλεια πόρων, είναι όμως ένα προληπτικό μέτρο απαραίτητο για την προστασία της ανθρώπινης υγείας.

Άλλα μέτρα είναι λιγότερα ξεκάθαρα. Γα παράδειγμα, η ημερομηνίες «ανάλωσης κατά προτίμηση» στα προϊόντα τροφίμων δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι το προϊόν χαλάει από τη μία μέρα στην άλλη, αλλά, ότι η ποιότητά του μειώνεται από εκείνο το σημείο και στο εξής. Δηλαδή, κάποια προϊόντα εξακολουθούν να είναι ασφαλή για κατανάλωση και μετά την αναγραφόμενη ημερομηνία, όμως οι λιανοπωλητές δεν μπορούν να τα πωλήσουν και οι καταναλωτές δεν τα αγοράζουν. Η εκπλήρωση των προσδοκιών των καταναλωτών (για παράδειγμα, αναφορικά με την αφθονία και τα γεμάτα ράφια ή αναφορικά με την αισθητική) μπορεί επίσης να προκαλεί τροφικά απόβλητα στη φάση της λιανικής πώλησης.

Η μοίρα των απούλητων τροφίμων εξαρτάται από τις πρακτικές διαχείρισης αποβλήτων. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ζωοτροφή, να γίνουν λίπασμα ή να ανακτηθούν ως ενέργεια ή μπορεί να καταλήξουν στις χωματερές.

Το κέρδος ενός συστήματος είναι κέρδος και του άλλου συστήματος

Κάθε φορά που απορρίπτουμε τρόφιμα, σπαταλάμε και τη γη, το νερό, την ενέργεια και όλες τις άλλες εισροές που χρησιμοποιήθηκαν για να παραχθούν τα τρόφιμα που δεν καταναλώνουμε. Ως εκ τούτου, κάθε μείωση των τροφικών αποβλήτων στην πραγματικότητα σημαίνει δυνητικά κέρδη για το περιβάλλον. Αν μειώσουμε την ποσότητα τροφίμων που απορρίπτουμε σε ολόκληρο το φάσμα του συστήματος τροφίμων, χρειαζόμαστε λιγότερο νερό, λιγότερο λίπασμα, λιγότερη γη, λιγότερη μεταφορά, λιγότερη ενέργεια, λιγότερη αποκομιδή απορριμμάτων, λιγότερη ανακύκλωση και ούτω καθεξής.

Για να το εντάξουμε αυτό σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πράσινης οικονομίας, η αύξηση της αποδοτικής χρήσης των πόρων σε ένα σύστημα συμβάλλει στη μείωση της χρήσης πόρων σε άλλα συστήματα. Είναι σχεδόν πάντα ένα σενάριο όπου κερδίζουν όλοι.

Συναφές περιεχόμενο

Νέα και άρθρα

Related briefings

Σχετικές δημοσιεύσεις

Geographic coverage

Europe
Dynamic

Temporal coverage

2014

Ενέργειες Εγγράφων
Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ)
Kongens Nytorv 6
1050 Copenhagen K
Δανία
Τηλέφωνο: + +45 3336 7100