Απορρίμματα στις θάλασσές μας

Αλλαγή γλώσσας
Article Δημοσίευση 09/09/2014 Τελευταία τροποποίηση : 22/04/2016 11:32
Περίπου το 70 % του πλανήτη μας είναι καλυμμένο από ωκεανούς και τα θαλάσσια απορρίμματα βρίσκονται σχεδόν παντού. Τα θαλάσσια απορρίμματα, και ειδικότερα τα πλαστικά, συνιστούν απειλή όχι μόνο για την υγεία των θαλασσών και των ακτών μας αλλά και για την οικονομία και τις κοινότητές μας. Τα περισσότερα θαλάσσια απορρίμματα δημιουργούνται από δραστηριότητες που εκτελούνται στην ξηρά. Πώς μπορούμε να σταματήσουμε τη ροή απορριμμάτων στις θάλασσές μας; Το καλύτερο μέρος για να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε αυτό το παγκόσμιο θαλάσσιο πρόβλημα είναι στην ξηρά.

 Image © Rastislav Stanik

Το 2007 μια μάλλον ασυνήθιστη ομάδα ναυαγών εκβράστηκε στη βόρεια Γαλλία. Ήταν πλαστικά παπάκια που είχαν ολοκληρώσει ένα επικό ταξίδι 15 χρόνων, το οποίο ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 1992 όταν ένα πλοίο που ταξίδευε από το Χονγκ Κονγκ προς τις Ηνωμένες Πολιτείες έχασε μέρος του εμπορεύματός του κατά τη διάρκεια μιας καταιγίδας. Ένα από τα κοντέινερ που παρασύρθηκαν περιείχε 28 800 παιχνίδια, κάποια από τα οποία είχαν φθάσει στις ακτές τις Αυστραλίας και στην ανατολική ακτή των Ηνωμένων Πολιτειών χρόνια πριν. Άλλα είχαν διασχίσει τον Βερίγγειο Πορθμό και τον Αρκτικό Ωκεανό για να φθάσουν στις ακτές της Γροιλανδίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Νέας Σκωτίας.

Το ατέρμονο ταξίδι των πλαστικών

Τα πλαστικά παπάκια δεν είναι η μοναδική μορφή ανθρώπινων απορριμμάτων που περιπλανώνται στη θάλασσα. Τα θαλάσσια απορρίμματα αποτελούνται από κατασκευασμένα ή επεξεργασμένα στερεά υλικά (π.χ. πλαστικό, γυαλί, μέταλλο και ξύλο), τα οποία καταλήγουν στο θαλάσσιο περιβάλλον με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.

Περίπου 10 εκατομμύρια τόνοι απορριμμάτων καταλήγουν στις θάλασσες και στους ωκεανούς του πλανήτη κάθε χρόνο. Τα πλαστικά, και ειδικότερα τα απορρίμματα πλαστικών συσκευασιών, όπως τα μπουκάλια αναψυκτικών και οι σακούλες μίας χρήσης, είναι μακράν ο κυριότερος τύπος σκουπιδιών που βρίσκεται στο θαλάσσιο περιβάλλον. Και ο κατάλογος συνεχίζεται: κατεστραμμένα δίχτυα αλιείας, σχοινιά, σερβιέτες, ταμπόν, μπατονέτες, προφυλακτικά, αποτσίγαρα, αναπτήρες μίας χρήσης, κ.λπ.

Η μαζική παραγωγή πλαστικών άρχισε τη δεκαετία του 1950 και αυξήθηκε εκθετικά από 1,5 εκατομμύρια τόνους ανά έτος στο σημερινό επίπεδο των 280 εκατομμυρίων τόνων ανά έτος. Περίπου το ένα τρίτο της σημερινής παραγωγής αποτελείται από αναλώσιμες συσκευασίες που απορρίπτονται μέσα σε ένα έτος περίπου.

Αντίθετα από τα οργανικά υλικά, το πλαστικό στη φύση δεν «εξαφανίζεται» ποτέ και συσσωρεύεται στο περιβάλλον και ιδιαίτερα στους ωκεανούς. Το φως του ήλιου, το αλμυρό νερό και τα κύματα σπάνε τα πλαστικά σε ολοένα και μικρότερα κομμάτια. Μια πάνα ή ένα πλαστικό μπουκάλι μίας χρήσης ενδέχεται να χρειαστούν περίπου 500 χρόνια για να διασπαστούν σε μικροσκοπικά κομμάτια. Αλλά δεν είναι όλα τα μικροπλαστικά αποτέλεσμα της διαδικασίας διάσπασης. Κάποια από τα καταναλωτικά μας προϊόντα, όπως οι οδοντόκρεμες, τα καλλυντικά και τα προϊόντα προσωπικής υγιεινής περιέχουν ήδη μικροπλαστικά.

Τα ρεύματα των ωκεανών, σε συνδυασμό με τους ανέμους και την περιστροφή της γης, συγκεντρώνουν αυτά τα κομμάτια, κάποια από τα οποία έχουν μέγεθος μικρού (ενός εκατομμυριοστού του μέτρου) και δημιουργούν μεγάλες συστάδες σε περιοχές που ονομάζονται δίνες. Ανάλογα με το μέγεθος των κομματιών, μπορεί να μοιάζουν σαν ένας διάφανος τύπος «πλαστικής σούπας». Αυτές οι δίνες είναι ρευστές και αλλάζουν μέγεθος και σχήμα. Η μεγαλύτερη και πιο μελετημένη δίνη, η Δίνη του Βόρειου Ειρηνικού, εκτιμάται ότι έχει συγκεντρώσει 3,5 εκατομμύρια τόνους σκουπιδιών, επηρεάζοντας μια περιοχή που υπολογίζεται ότι έχει το διπλάσιο μέγεθος από αυτό των Ηνωμένων Πολιτειών. Υπάρχουν άλλες πέντε κύριες δίνες στους ωκεανούς μας, όπου και εκεί συσσωρεύονται απόβλητα, συμπεριλαμβανομένου του Ατλαντικού.

Κάποια κομμάτια εκβράζονται για να αναμειχθούν με την άμμο, ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα μέρη του κόσμου. Άλλα κομμάτια γίνονται μέρος της διατροφικής αλυσίδας.

Από πού προέρχονται τα θαλάσσια απορρίμματα

Σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, περίπου το 80 % των σκουπιδιών που βρίσκονται στο θαλάσσιο περιβάλλον προέρχεται από δραστηριότητες που εκτελούνται στην ξηρά. Η πηγή των θαλάσσιων απορριμμάτων δεν περιορίζεται απαραίτητα στις ανθρώπινες δραστηριότητες κατά μήκος των ακτών. Ακόμη και αν ρίχνονται στην ξηρά, τα ποτάμια, η πλημμυρίδα και ο άνεμος μεταφέρουν τα απορρίμματα στη θάλασσα. Οι αλιευτικές δραστηριότητες, η ναυτιλία, οι υπεράκτιες εγκαταστάσεις, όπως οι πετρελαιοπηγές και το αποχετευτικό σύστημα συνεισφέρουν τα υπόλοιπα.

Υπάρχουν κάποιες τοπικές παραλλαγές στην προέλευση των θαλάσσιων απορριμμάτων. Στη Μεσόγειο, στη Βαλτική και στη Μαύρη Θάλασσα, οι δραστηριότητες που εκτελούνται στην ξηρά δημιουργούν το μεγαλύτερο μέρος των θαλάσσιων απορριμμάτων. Στη Βόρεια Θάλασσα ωστόσο, οι θαλάσσιες δραστηριότητες αποτελούν εξίσου σημαντικό παράγοντα.

Περισσότερα πλαστικά από πλαγκτόν

Η πλήρης έκταση των επιπτώσεων που προκαλούν τα θαλάσσια απορρίμματα είναι δύσκολο να εκτιμηθεί. Τα θαλάσσια απορρίμματα έχουν δύο βασικά αρνητικά αποτελέσματα στη θαλάσσια άγρια φύση: πρόσληψη και παγίδευση.

Μια έρευνα που διεξήχθη από την Algalita, ένα ανεξάρτητο ινστιτούτο θαλάσσιων ερευνών με έδρα την Καλιφόρνια, ανακάλυψε το 2004 ότι τα δείγματα θαλάσσιου νερού περιείχαν έξι φορές περισσότερο πλαστικό παρά πλαγκτόν.

Με δεδομένο το μέγεθος και τον αριθμό τους, τα ζώα και τα πουλιά της θάλασσας μπερδεύουν τα θαλάσσια απορρίμματα με το φαγητό. Περισσότερο από το 40 % των ειδών φάλαινας, δελφινιού και φώκιας που υπάρχουν, όλα τα είδη θαλάσσιων χελωνών και περίπου το 36% των ειδών θαλάσσιων πτηνών έχουν αναφερθεί ότι έχουν προσλάβει θαλάσσια απορρίμματα. Η πρόσληψη δεν περιορίζεται σε ένα ή δύο άτομα. Επηρεάζει κοπάδια ψαριών αλλά και κοπάδια θαλάσσιων πτηνών. Για παράδειγμα, πάνω από το 90% των θαλασσοβατών που εκβράστηκαν νεκρά στη Βόρεια Θάλασσα είχαν πλαστικά στο στομάχι τους.

Ένα στομάχι γεμάτο με δύσπεπτο πλαστικό μπορεί να εμποδίσει το ζώο από τη λήψη τροφής, οδηγώντας το τελικά στον θάνατο από ασιτία. Τα χημικά που βρίσκονται στα πλαστικά μπορούν επιπλέον να δράσουν ως δηλητήριο και ανάλογα με τη δόση, ενδέχεται να αποδυναμώσουν μόνιμα ή να σκοτώσουν το ζώο.

Τα μεγαλύτερα κομμάτια πλαστικού αποτελούν και αυτά απειλή για τη θαλάσσια ζωή. Πολλά είδη, συμπεριλαμβανομένης της φώκιας, του δελφινιού και της θαλάσσιας χελώνας, παγιδεύονται στα πλαστικά σκουπίδια και στα δίχτυα και τα σχοινιά που χάνονται στη θάλασσα. Τα περισσότερα από τα παγιδευμένα ζώα δεν επιβιώνουν καθώς δεν μπορούν να ανέβουν στην επιφάνεια του νερού για να αναπνεύσουν, να ξεφύγουν από τα αρπακτικά ή να τραφούν.

Η κορυφή του παγόβουνου

Τα θαλάσσια απορρίμματα αποτελούν παγκόσμιο πρόβλημα, ενώ είναι δύσκολο να συγκεντρωθούν αξιόπιστα δεδομένα. Τα ρεύματα και οι άνεμοι μετακινούν τα ορατά κομμάτια, γεγονός που μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τα ίδια σκουπίδια να μετρούνται περισσότερες από μία φορές. Επιπροσθέτως, μόνο ένα μικρό ποσοστό των θαλάσσιων απορριμμάτων πιστεύεται ότι επιπλέει ή εκβράζεται. Σύμφωνα με το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP), μόνο 15 % των θαλάσσιων σκουπιδιών επιπλέουν στην επιφάνεια της θάλασσας. Άλλο ένα 15 % παραμένουν στη στήλη ύδατος και 70 % βρίσκονται στον πυθμένα της θάλασσας.

Το «αόρατο» μέρος των σκουπιδιών εξακολουθεί να επηρεάζει τη γενική υγεία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Περίπου 640 000 τόνοι αλιευτικού εξοπλισμού εκτιμάται ότι χάνονται, εγκαταλείπονται ή απορρίπτονται παγκοσμίως. Αυτά τα «δίχτυα φαντάσματα» εξακολουθούν να πιάνουν ψάρια και άλλα θαλάσσια ζώα για χρόνια και δεκαετίες.

Επιπλέον, κάποια από τα είδη ψαριών που προσλαμβάνουν πλαστικά είναι τακτικοί επισκέπτες στο πιάτο μας. Με την κατανάλωση θαλασσινών που έχουν εκτεθεί σε πλαστικά και χημικά με βάση το πετρέλαιο, η ανθρώπινη υγεία τίθεται και αυτή σε κίνδυνο. Οι επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία δεν είναι απόλυτα σαφείς.

Περισσότερες επιπτώσεις στις παράκτιες κοινότητες

Περισσότερο από το 40 % του πληθυσμού της ΕΕ ζει σε παράκτιες περιοχές. Εκτός από περιβαλλοντικό κόστος, τα θαλάσσια απορρίμματα έχουν και κοινωνικοοικονομικό κόστος, επηρεάζοντας περισσότερο τις παράκτιες κοινότητες. Οι καθαρές ακτές είναι ζωτικής σημασίας για τον παράκτιο τουρισμό. Κατά μέσο όρο, σε μια παράλια μήκους 100 μέτρων στην ακτή του Ατλαντικού υπάρχουν 712 είδη απορριμμάτων. Και χωρίς δράση, τα θαλάσσια απορρίμματα συσσωρεύονται στην παραλία. Για να ενισχύσουν την ελκυστικότητα των κολυμβητικών εγκαταστάσεών τους στους τουρίστες, πολλές κοινότητες και επιχειρήσεις καθαρίζουν τις παραλίες πριν από την έναρξη της θερινής περιόδου.

Δεν υπάρχουν πλήρεις εκτιμήσεις για το συνολικό κόστος των θαλάσσιων απορριμμάτων στην κοινωνία. Ομοίως, είναι δύσκολο να εκτιμήσουμε τις ζημίες που προκαλούνται στην τοπική οικονομία επειδή οι υποψήφιοι επισκέπτες επιλέγουν άλλα μέρη. Αλλά υπάρχουν παραδείγματα συγκεκριμένου κόστους για τις δραστηριότητες καθαρισμού, ποσοτικοποιημένου σε νομισματικές μονάδες. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι δήμοι δαπανούν περίπου 18 εκατομμύρια ευρώ ανά έτος για καθαρισμό παραλιών.

Οι δραστηριότητες καθαρισμού μπορούν να βοηθήσουν στη συλλογή μεγαλύτερων κομματιών και να βελτιώσουν την αισθητική της περιοχής, τι γίνεται όμως με τα μικρότερα κομμάτια; Σύμφωνα με το Kommunenes Internasjonale Miljøorganisasjon (KIMO), έναν διεθνή οργανισμό που φέρνει σε επαφή τοπικές αρχές γύρω από ζητήματα θαλάσσιας ρύπανσης, περίπου το 10 % (ως προς το βάρος) των υλικών κατά μήκος των ακτών αποτελούνται από πλαστικά. Εξαιτίας του μικρού τους μεγέθους, είναι συχνά αδύνατον να τα ξεχωρίσουμε από την άμμο.

Αντιμετώπιση θαλάσσιων απορριμμάτων: ας ξεκινήσουμε με την πρόληψη

Παρόλο που τα θαλάσσια απορρίμματα είναι μία μόνο από τις πιέσεις που ασκούνται στην υγεία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, αποτελεί αυξανόμενη ανησυχία. Η συσσώρευση και η μακρά διατήρηση των πλαστικών στη φύση περιπλέκει ακόμη περισσότερο το ζήτημα. Τα θαλάσσια απορρίμματα αποτελούν διασυνοριακό πρόβλημα. Μόλις εισέλθουν στη θάλασσα, δεν έχουν πλέον ιδιοκτήτη. Αυτό κάνει τη διαχείρισή τους δύσκολη και υψηλά εξαρτώμενη από την καλή περιφερειακή και διεθνή συνεργασία.

Κάποια τμήματα της νομοθεσίας της ΕΕ στοχεύουν άμεσα στα θαλάσσια ζητήματα. Για παράδειγμα, η οδηγία πλαίσιο για τη θαλάσσια στρατηγική της ΕΕ που υιοθετήθηκε το 2008 αναγνωρίζει τα θαλάσσια απορρίμματα ως έναν από τους τομείς προς αντιμετώπιση ώστε να επιτευχθεί μια καλή κατάσταση περιβάλλοντος για όλα τα θαλάσσια ύδατα έως το 2020. Προχωρώντας στον δρόμο που χάραξαν αυτές οι ευρωπαϊκές οδηγίες και η παγκόσμια δέσμευση που εκφράστηκε στη διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τη βιώσιμη ανάπτυξη Rio+20 του 2012, το 7ο πρόγραμμα δράσης για το περιβάλλον της ΕΕ (2014-2020) προβλέπει τη θέσπιση μιας γραμμής βάσης και τον καθορισμό ενός στόχου μείωσης.

Όπως και στη συνολική διαχείριση αποβλήτων, το σημείο εκκίνησης για την αντιμετώπιση των θαλάσσιων απορριμμάτων είναι η πρόληψη. Πώς μπορούμε να αποτρέψουμε τα απορρίμματα; Χρειαζόμαστε πλαστικές σακούλες κάθε φορά που πηγαίνουμε για ψώνια; Μπορούν κάποια από τα προϊόντα και τις διαδικασίες παραγωγής μας να σχεδιαστούν έτσι ώστε να μην περιέχουν ή να μη δημιουργούν μικροπλαστικά; Πράγματι μπορούν.

Marine litter

(c) Ani Becheva / EEA Waste•smART

Η δράση αρχίζει στην ξηρά

Το επόμενο βήμα είναι να αναλάβουμε δράση στην ξηρά, πριν τα απορρίμματα φθάσουν στις θάλασσές μας. Με αυτόν τον στόχο, η ΕΕ έχει θεσπίσει πολιτικές και νόμους που έχουν ως στόχο τη βελτίωση της διαχείρισης αποβλήτων, τη μείωση των απορριμμάτων συσκευασιών και την αύξηση των ρυθμών ανακύκλωσης (των πλαστικών ιδιαίτερα), καθώς και τη βελτίωση της επεξεργασίας των λυμάτων και τη χρήση γενικά των πόρων αποδοτικότερα. Υπάρχουν επίσης οδηγίες που έχουν καταρτιστεί για να συμβάλλουν στον περιορισμό της ρύπανσης από πλοία και λιμάνια. Η βελτίωση της υλοποίησης της πρόληψης των αποβλήτων και οι πολιτικές μείωσης μπορούν ίσως να αποφέρουν τεράστια οφέλη.

Αλλά τι γίνεται με τα απορρίμματα που επηρεάζουν ήδη τις θάλασσες και τους ωκεανούς μας; Τα θαλάσσια απορρίμματα συσσωρεύονται επί σειρά ετών στις θάλασσές μας. Κάποια κομμάτια έχουν βυθιστεί στον πυθμένα ενώ άλλα μετακινούνται μαζί με τα ρεύματα του ωκεανού. Είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστούμε πώς μπορούμε να τα καθαρίσουμε όλα.

Υπάρχουν αρκετές πρωτοβουλίες «αλίευσης απορριμμάτων», όπου τα σκάφη συλλέγουν θαλάσσια απορρίμματα —παρόμοιες με τη συλλογή των αστικών αποβλήτων στην ξηρά. Εντούτοις, οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται δεν καταφέρνουν να συλλέξουν απορρίμματα κάτω από ένα ορισμένο μέγεθος. Άρα το πρόβλημα των μικροπλαστικών παραμένει άλυτο. Επιπροσθέτως, με δεδομένη την έκταση του προβλήματος και το μέγεθος των ωκεανών μας, αυτές οι πρωτοβουλίες είναι πολύ περιορισμένες για να αποφέρουν πραγματικές βελτιώσεις.

Το ίδιο μπορεί να λεχθεί και για τις δραστηριότητες καθαρισμού σε παραλίες και ακτές. Ωστόσο, αυτές οι πρωτοβουλίες είναι ένας καλός τρόπος για την αύξηση της ευαισθητοποίησης γύρω από το ζήτημα και την εξασφάλιση της συμμετοχής των πολιτών στην αντιμετώπιση του προβλήματος των θαλάσσιων απορριμμάτων. Τελικά, μπορεί να είναι απλώς ζήτημα αριθμών. Όσο αυξάνεται ο αριθμός των εθελοντών που συμμετέχουν σε τέτοιες δραστηριότητες, τόσο καλύτεροι μπορεί να γίνουμε στην πρόληψη.

Marine LitterWatch

Ο ΕΟΠ έχει αναπτύξει το «Marine LitterWatch», το οποίο περιλαμβάνει μια εφαρμογή για την παρακολούθηση των θαλάσσιων απορριμμάτων στις παραλίες της Ευρώπης. Η εφαρμογή, η οποία διατίθεται δωρεάν, επιτρέπει σε κοινότητες καθαρισμού παραλιών να συλλέγουν δεδομένα με τρόπο που μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση των γνώσεών μας σχετικά με τα θαλάσσια απορρίμματα. Επιτρέπει επίσης στα ενδιαφερόμενα μέρη να βρουν πρωτοβουλίες καθαρισμού κοντά τους ή να δημιουργήσουν τη δική τους κοινότητα.

Geographic coverage

Europe
Dynamic

Temporal coverage

2014

Ενέργειες Εγγράφων
Συνδρομές
Εγγραφή για να λαμβάνετε τις εκθέσεις μας (σε έντυπη ή/και ηλεκτρονική μορφή) και το τριμηνιαίο ηλεκτρονικό ενημερωτικό δελτίο μας.
Ακολουθήστε μας
 
 
 
 
 
Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος (ΕΟΠ)
Kongens Nytorv 6
1050 Copenhagen K
Δανία
Τηλέφωνο: + +45 3336 7100